1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БИЧЕ СУУРЛАРНЫҢ ХӨГЖҮЛДЕЗИ: ЭРТЕМНИҢ, ЭРГЕ-ЧАГЫРГАНЫҢ КӨРҮЖҮ

«Дер үндүрбейн – ажык тыппас, дем каттыштырбайн – тиилеп шыдавас» деп чоннуң мерген угаадыын­да дег, Тываның эртемденнери суму даргалары-биле демин кадып, биче суурларның хөгжүлдезиниң дугайында сайгарылгалыг чугааны кылган. 
«Тыва Республиканың биче суур­ларының социал-экономиктиг хөгжүл­дези: эртемниң болгаш эрге-чагырганың көрүжү» деп темалыг хуралды филология эртемнериниң доктору Каадыр-оол Бичелдей башкарып эрттирген. Бир талазында эксперттер – эртемденнер, өске талазынга оппонентилер – кожуун чагыргазының төлээлери, суму дарга­лары ду­жааштыр олурупкаш, суур бүрүзүнүң ажыл-амыдыралын хөгжүдер талазы-биле боттарының үзел-көрүжүн илередип, санал-оналын солчуп, сүмелешкен. ТР-ниң өөре­дилге болгаш эртем сайыды, Көдээ ажыл-агый, Экономика, Күш-ажыл болгаш социал политика яамыларының төлээлери база киришкен.
Тожунуң Адыр-Кежиг – иви малы, Чеди-Хөлдүң Чал-Кежиг – чер ажылы, Мөңгүн-Тайганың Тоолайлыг – сарлык малы, Бай-Тайганың Кызыл-Даг – чонар-даштан чазаныр ажылы-биле сурагжаан черлер-ле болгай. Республиканың иштинде «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Инек – чемгерикчи малым», «Мээң чурттап турар суурум» губернатор төлевилелдериниң боттанылгазы ол суурларны база оюп эртпээн. Тываның техникумнары-биле биче суурлар бот-боттарынга ажык-дузалыг кады ажылдажылганы эгелээр болза, ынчан үре-түңнелдиг бооп болурун эртемденнер демдеглээш, бо дөрт суурну тус-туста техникумнарга быжыглаар деп шиитпирлээн. Суур бүрүзүн хөгжүдерде, чоннуң шаандан тура кылып чораан ажыл-агыйынга даяныр-даа болза, экономика, саң-хөө болгаш эртем аайы-биле шыырак билиглиг улустуң деткимче ачы-дузазы чугула.  
АДЫР-КЕЖИГ
Адыр-Кежиг суур чырык херелдиг алдын хүннүң үнер чүгүнде Тожунуң Азас хөл чоогунда турар. Ол эзим аргалыг, хем-хөлдерлиг, тайга черде иви мал ажыл-агыйлыг суур. Оон аңгыда экотуризмни, этнотуризмни эгелеп, туристерге суй белектер кылып, бойдустуң беримчезин: эм үнүштер, кат-чимис, тоо­руун чыып, балык-байлаң тывыжындан ак­ша-төгерик ажылдап алыр аргаларны тургузар сорулгалыг. "Чойган" болгаш өске-даа изиг-соок­ аржааннарынга эмненип барган улус оң­гачаларны үреп, ивижилерниң чадыр кылырын­га белеткеп, кургадып алган ыяштарын оттулуп, бойдусту бокталдырып турары чонну дүвүредип турар. Чурумалдыг­ бойдустуң арыг-агаарынга дыштанып, аян-тээлеп селгүүстеп чоруур «черлик» туристерниң чуруму база оон дээредевес. Чурт иштинде ат-сураглыг аржааннарга чайын келир улус Адыр-Кежиг суур тавартып чоруур. Суурнуң бир кудумчузунга туристерге садыг павильонун тургускаш, маадырлар аллеязын кылыр планын суму даргазы Олимпий Кол дыңнаткан. Аржаанчыларны, туристерни, кат-чимис чыыр сорулгалыг кижилерни чүгле Тожунуң туризм төвүн таварыштыр аргыжар кылдыр тургузарын шиитпир­лээн бис дээрзин Тожу кожууннуң чагырыкчызы Буян Ондар чугаалаан. Чону-биле кады эгин-кожа ажылдап чо­­руур удуртукчу мындыг угаадыгны кыл­ган: «Эртем үндезини-даа бар, акшалан­ды­рар саң-хөөзү-даа бар, кандыг-даа эге­лээшкинни, кандыг-даа төлевилелди бот­тандырарынга, эң кол чүүл – кижи. Ки­жи чокта, ол боттанмас. Төлевилелдиң чедиишкиннии, үре-түңнелдии билиглиг болгаш харыысалгалыг кижиден хамаар­жыр».
Адыр-Кежиг суурну Доора-Хемниң политехниктиг техникумунга быжыг­лаан.
ЧАЛ-КЕЖИГ
Таңды-Ууланың арга чарыының эдээн­де Чеди-Хөл кожууннуң Чал-Кежиг суурнуң девис­кээри үнүш-дүжүткүр кара хөрзүннүг. Тараа, ногаа аймаан тарыыр шөлдери чаъс оруунда болгаш, чери үргүлчү шык чыдар. Эрткен чүс чылда аңаа кылып каан турган суггарылга системазын катап кылгаш, чер ажылын эгелээр сорулга салдынган. Ынчалза-даа чер аңдарар трактор, андазын болгаш тракторга кожар тускай херекселдер, комбайн, машина-техника айтырыы, дүжүт шыг­жаар аңмаарлар чогу улуг моондак болуп туруп бергенин суму даргазы Хүлер Хунажык биле Чеди-Хөл кожуун чагыргазының көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазы Геля Куулар дыңнаткан. «Суггарылга системазын катап кылырынга хөй күш херек. Суурнуң чурттакчылары аңаа күш четпейн барып болур. Ынчангаш студент отрядтарны бо ажылче хаара тудары чугула. Волонтерларны база кии­риштирер. Чиңге-тараа өртээ аар­таан. Бир эвес чиңге-тараа тарып өстүрер болза, улам эки болур» – деп, география эртемнериниң кандидады, Убса-Нур биосферлиг шинчилелдер төвүнүң кол эртем ажылдакчызы Татьяна Прутникова саналдаан. 
Чал-Кежиг суур биле Кызылдың Көдээ ажыл-агый техникуму кады ажылдажылганы эгелээрин эртемденнер сүмелээн.
ТООЛАЙЛЫГ
Мөңгүн-Тайганың үжен беш коъш даг­ларлыг Цагаан-Шибету сыннарының кезек арга-арыглыг, сүүр баштыг тайгаларының аразында Тоолайлыг деп чаа бичии сууржугаш бар. Совет үеде ындыг суур-даа, суму-даа турбаан. Му­гур-Аксыга ССРЭ-ниң 60 чылы аттыг "Малчын" совхозунуң сарлык кадарчыларының бригадалары аңаа турган. Шаг-төөгүден бээр аңаа хомушку, доңгак, саая деп төрел аймактар сарлык, өшкү, хоюн, чылгы малын малдап чурттап чорааннар. Ол-ла аймактарның сал­галдары ам-даа ада-өгбелериниң бурун чуртун ээлеп, мал-маганын кадарып, Тоолайлыг суурнуң школа-интернадында, клувунда, эмнелгезинде ажылдап, чурттап чоруурлар. Сууржулар чурттаар бажың-балгадын боттарының күжү-биле демнежип тудуп ап турар. ТР-ниң “Биче суурларны хөгжүдери” программа-биле амгы үеде суг күжү-биле ажылдаар электростанцияны кылып эгелей берген. Фельдшер-акушер пунктузу бар, амдыы­зында эмчизиниң чурттаар бажыңы туттунмаан.  
Тоолайлыг бурунгу Тываның тыныжы сиңген оран. Даглыг черниң сорунзалыг бойдузу тоолда дег каас-чараш. Ында чурттап чоруур сарлык кадарчыларының орук чоруур, көжер-дүжер хөлгези-ле – аът, шары. Кыштаг, чайлаг, күзег, чазаанче көжерде, ыяштаарда машина-балгат, кывар-чаар материал деп-даа турбас. Артык чүве хереглевес, бөдүүн, кадыг-берге амыдыралга чаңчыга берген. Сарлык кежинден даарап кылган улуг хөм барбаларынга эт-херекселин суп, ыңгыржактыг шарыларынга чүдүрүп алгаш, малын ай деп алгаш көжүп чоруй баар. Аал бүрүзүнүң барган хонажында өөнүң ыяжы аңгы турар. Чүгле өөнүң шывыын, иштики көжегелерин, орун-дөжээн, аптара, паш-савазын, аъш-чемин ап алгаш, кадыр-берт, хорум-даштар одуртур шөйлүп чоруй барган оруктары-биле аргыжар. Ынчангаш мөңгүн-тайгажыларның чадаг турис­теп, үргүлчү барыксаар черлери – тоолчургу чурумалдыг Тоолайлыг.
Тоолайлыг сумунуң чижээ-биле сарлык малды өстүрүп азыраар төлевилелди ажылдап кылырын делегейниң Убса-Нур биосферлиг шинчилелдер төвү саналдап турар. 
Бедик шорааннардан, чалым-хая аразындан агып баткан аржаан суглары ам-даа шинчилеттинмээн. Шаг-төөгүден бээр чонга билдингир чораан аржааннарны келир чайын эртем ёзузу-биле шинчилеп эгелээрин химия эртемнериниң кандидады, ТР-ниң медицина-социал айтырыглар болгаш башкарылганың эртем-шинчилел институдунуң директору Кара-кыс Аракчаа дыңнаткан. Сумунуң чурттакчыларының санал-оналын билип алыры-биле чон хуралын эрттирерин суму даргазы Айдыс Саая саналдаан. Тоолайлыг суурну Чадаананың политехниктиг техникуму-биле кады демнежип ажылдаарын эртемденнер сүмелээн.  
КЫЗЫЛ-ДАГ
Бай-Тайганың Кызыл-Даг дээр­ге чонар-даш-биле чазаныр үс-шеверлерниң чурту. Чонар-даштан чазап кылган ажылдары-биле бүгү делегейге билдингир даш чонукчузу, РСФСР-ниң алдарлыг чурукчузу Тойбухаа Хертектиң, чүс баш хойдан чүс алдан хураганны онча-менди доруктуруп өстүрген шылгараңгай эрес-кежээ малчын, Социалистиг күш-ажылдың маадыры, 11 ажы-төлдүң иези Үрүле Канданның ажылдап, чурттап чораан төрээн сууру ол. 
Кызыл-дагжылар ада-өгбеле­риниң оруун изеп, көдээ ажыл-агыйны, ус-шевер чорукту уламчылавышаан, ары өстүрер ажылды, туризмни сайзырадыр сорулгалыг. 1993 чылда туттунган сарыг шажынның Көп-Сөөк хүрээзин бурунгу үеде турган черинче көжүргеш, ооң оран-савазын ээн тургуспайн, аңаа Тээлиниң политехниктиг техникумунуң салбырын, школа музейин, хүреш залын кылып алганнар. 
Биче суурларның хөгжүл­де­зиниң чылын таварыштыр улусчу мастерлер аразынга республика чергелиг “Мөңгүн кержек” фестивальды эрттирген. Шак ындыг хемчегни регионнар аразынга организастаарын планнап турарлар. Кызыл-Дагның ус-шеверлери элээн хөй даш-чонукчуларын өөредип каан. Ынчангаш Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу Сергей Кочааның эгелээшкини-биле Кызыл-Даг суур­га “Улусчу ёзу-чаңчылдарның ус-шевер тывыштар сууру” деп федералдыг эрге-байдалды тыпсыр айтырыгны өөренип көрүп турарын суму даргазы Артыш Салчак чугаалаан. Кызыл-Даг суурну Ак-Довурактың, Тээлиниң политтехникумнары-биле кады демнежип ажылдаарын хурал мурнундан сүмелээн.
СОРУЛГА – ШЫНАРЫН БЕДИДЕРИ
 ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызы “Адырлыг шко­ла” төлевилелин биче суурлар­га сүмелеп турар. Ону эвээш­ өөреникчилиг школаларга Ты­ва Республиканың Национал гимназияның майыын тургузары-биле ажылдап кылган. Сорулгазы – өөреникчилерге бээр билигниң шынарын бедидери. Эвээш­ санныг өөреникчилиг школага эвээш башкы ажылдаар апаар болгай. А бо төле­вилелди, бир эвес ада-иелер шилип алыр болза, ТР-ниң Күрүне лицейиниң, Республиканың лицей-интернадының, Кызыл­да Президентиниң кадет учи­лищезиниң, ТР-ниң Аграр лицейиниң, респуб­ликаның Р.Кенденбиль аттыг уран чүүл школазының, Кызылдың №2 школазының башкылары интернет-онлайн таварыштыр тус-тузунда уругларны өөредип башкылаар. А школаның башкылары өөреникчи бүрүзүнге дузалажып, бот-тускайлаң ажылдаар. Биче суурнуң школазын удуртуп-баштаар, материал-техниктиг баазазын септеп-селиир, чугула дериг-херексел-биле хандырар, уругларны конференция, мөөрейлерже чедирип аргыштырар ажыл-херектерниң шуптузун ук яамы хүлээнип алыр. “Адырлыг школа” төлевилелди Хову-Аксының школазында боттандырып эгелей берген. Оон аңгыда тоску классты дооскан уруглар, оолдарны суурунга барып өөредир сорулгалыг чаа төлевилел база бар. Бир суур­га өөренир күзелдиг бөлүк  чыглып алырга, техникумнуң башкылары чеде бергеш, дүк, алгы-кеш-биле ажылдаар мергежилге, сайгарлыкчы чоруктуң эге билиглеринге өөредир. ТР-ниң өөредилге болгаш эртем сайыды Татьяна Санчаа: “Мынчаар сайгарып чугаалашканывыс дыка ажыктыг болду. Суур чурттакчылары-биле бо төлевилелдерни база катап сайгарып көөрүңерни дилээр-дир бис. Ол ажылдап турар төлевилелдер-дир. Кады демнежип ажылдаар кылдыр кайы-даа техникумну шилип алыры – силерниң эргеңерде. Бо айтырыгны боттарыңар бодап сайгарып көрүңер. Ооң түңнелинде кады сүмележип чугаалажыр бис” – деп чагаан. 
ЭРТЕМДЕННЕР ДУЗА КАДАРЫНГА БЕЛЕН
Суур бүрүзүнүң кандыг-бир ажыл-агый эгелээр азы турисчи маршрут тургузар төлевилелин, бизнес-планын ажылдап кылырынга эртемденнер дузалажырынга белен дээрзин чугаалаан. 
Тываның гуманитарлыг бол­гаш социал-экономиктиг тус­кай эртем шинчилелдер ин­ститудунуң директору Буян Донгак: “Чер-делегей дыка дүрген сайзырап турар. Сайзырап турар чылдагааны дээрге, рынок, сайгарлыкчы чорук-тур. Рынокка кандыг бараан херегин сонуургап, “бистер мындыг бараан сүмелээр болзувусса, ону хереглеп чоруур улус бар бе?” – дээш кожуун, суму чагырыкчылары  эртемденнер-биле кээп сүмележир ужурлуг. Чижээ, сарлык эъдин садарын Тоолайлыг суурга сүмелеп турар-дыр. Сарлык эъдин хеңмелээри безин 50-60 аңгы аргалыг болур. Ындыг медээлер улус­ту бодандыра бээр ужурлуг. Дүрген кургадып, хеңмелээр кандыг арга барыл? Тускай бичии станоктар бар бе азы кандыгыл? Хеңмелеп каан эътти канчаар хаптаарыл? Ооң деңзизи кайы хире болурул? Ону садып алыр кижи кымыл? Садып чиир дээш херег­леп турар улустар хөй болза, чеже кил азы чеже тонна херегил? дээш боданыр апаар. Сайгарлыкчы чорук дээн соонда, оон аңгыда чүнү-чүнү садып болурул дээш мындыг айтырыгларны хүннүң-не бодап, сайгарып чоруур ужурлуг. Өске чурттарда  чонну хүннүң-не ынчаар боданыр кылдыр албан-биле өөредип турар. Ынчаар боданып турарындан чурту хөгжүп сайзырай бээр. Суму, кожуун чагырыкчыларының сонуургап турар айтырыгларынга арга-сүмени бээр бис, эртемденнер-биле ужуражып харылзажырын сүмелээр-дир бис” – деп тайылбыр кылып чугаалаан.  
Көдээ ажыл-агый эртем­не­ри­ниң кандидады Соңгукчу Моңгуш совет үеде мал болгаш чер ажылы тергиин сайзырап чораанын айыткаш, мынчаар чагып чугаалаан: “1934 чылда ТАР-га Сат Чурмит-Тажы сайыттың доктаалы-биле Чөөн-Хемчиктиң Теве-Хая деп черге көдээ ажыл-агыйның шенелде шинчилелдер станциязын тургускан. Ам Тываның көдээ ажыл-агыйының эртем-шинчилел институду ол. Сарлык, иви, тыва хой болгаш өске-даа малды өстүрүп азыраарының, чер ажылының дугайында эртем шинчилелдери шуптузу белен бар. Эң-не чугула херек чүве – суурнуң чону ажыл-агыйын боттары организастап билиринден хамааржыр”.
Россияның Эртемнер акаде­мия­зының Сибирь салбыры­ның Тывада бойдус курлавырын комплекстии-биле шиңгээдип ажыг­лаар институдунуң директору, экономи­ка эртем­нериниң кандидады Валерий Ооржак: “Хөй программалар, төлевилелдерни боттандырып турарының ачызында чидип турар суурлар чок. Ынчалза-даа бергедээш­киннер ам-даа бар. Улуг күрүнениң стратегтиг планынче регион бүрүзүнүң стратегтиг планнары кирип ту­рар. Регионнуң стратегтиг планынче кожуун бүрүзүнүң, кожууннуң стретегтиг планынче сумуларның стратегтиг планнары кирер. Ынчангаш чурт, рес­публика иштинде болуп турар ниити шупту төлевилелдерже суур бүрүзү киржир дээш кызар ужурлуг. Суурнуң чону ооң мурнунда чүнү кылып чорааныл, чүнү кылып билирил: дарганнар азы даараныкчылар бар бе? Ону билип алыры база кол. Суурлар дугайында чугула медээлерни дамчыдып шыдавайн барганы-биле ам-даа сайгарып чугаалажыр ужурлуг айтырыг­лар артып калган деп бодаар мен. Мындыг чугаалажыышкыннар чугула херек, моон-даа соңгаар уламчы­лаар болза эки” деп сүмелээн.
Ниити дөмей чүүлдери бар-даа болза, агаар-бойдузу, ажыл-амыдыралының талазы-биле бот-боттарынга шуут дөмейлешпес дөрт суурга чүнү немей чогаадып кылып ап болурун ТывКУ-нуң эртем ажылының талазы-биле проректору, химия эртемнериниң кандидады, химия кафедразының доцентизи Урана Ондар тус-тузунда айтып, сүмелеп турар. 
ШИИТПИРЛЭЭР АЙТЫРЫГЛАР
Эртемденнер-биле ужуражылга аажок солун, ажык-дузалыг болган. Суурларын хөгжүдеринге хамаарылга­лыг төлевилелдерни кады сүмележип тургаш, ажылдап кылырын дугуржуп алганнар. “Тываның шупту эртемденнери биче суурларның хөгжүлдезинге дуза кадып, шупту чаңгыс чүүлче угландырып турары дыка өөрүнчүг-дүр. Эртемденнерниң, төлевилелдерни тургузуп билир улустуң дузазы-биле биче суурларывыс хөгжүп сайзырай бээринге идегеп турар улус-тур бис ийин” – деп,  Чал-Кежигниң суму даргазы Хүлер Хунажык демдеглээн.
Химия эртемнериниң кандидады Кара-кыс Аракчаа: “Эртемденнер биле суму даргалары чыглып, бир дугаар мынчаар эрттирип турарын эки деп бодаар­ мен. “Чүнү канчаптар бис?”, “Ону-мону мынчаар кылыптар бис бе?” дээш санал-оналын солчуп чугаалажырга, аажок солун болгаш эки түңнелдиг болду. Ол бүгү чүгле саазын кырынга артып кагбайн, ылап бүдүп турар болза эки” – деп чугаалаан. “Дөрт биче суурувустуң хөгжүлдезиниң дугайында эртем-биле кожуун,­ суму чагыргаларының ара­зын­да тургустунган кады ажыл­­да­жылганың, кады чугаа­ла­жылганың бир дугаар хевири-дир. Кол-ла сорулга болза, эртемниң талазындан чүнүң-биле канчаар дузалажып болур бис, кандыг программаларны, кандыг төлевилелдерни саналдап болур бис деп бодал-биле удур-дедир сүмележиишкин кылдыр эрттиргеш, боттарывыс бир талазындан саналдарывысты киирдивис. Өске талазындан ук суурларның даргаларының бо айтырыгны канчаар көрүп турарын база дыңнадывыс. Ынчангаш дараазында мындыг ажылдарны уламчылаарда, бөгүнгү чугаавыстан үнген түңнелдерде кол-ла чүве удур-дедир ажылдажылганың үндезиннерин быжыг тургузуп алгаш, биче суурларывыска херек кырында боттанып болур угланыышкыннарга дуза чедирери. Болдунар болгаш болур ужурлуг-даа чүүл-дүр деп мынчаар көрүп-тур бис. Үш ай дургузунда түңнелдерден көрүпкеш, кандыг хевирлиг ону түңнээрин аңгы чугаалажыр. Мен бодаа­рымга, Көдээ ажыл-агый, Экономика яамылары ол суурларга үш ай иштинде тургус­тунуп келген төлевилелдерни, программаларны көргеш, канчаар­ дузалажырының аргаларын шиитпирлей бээр ужурлуг” – деп, хуралдың башкарыкчызы, профессор Каадыр-оол Бичелдей түңнеп чугаалаан.
Рада ДЕМЧИК,
“Шынның” корр.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.