1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БИЧИИ БАШКЫ - УДУРТУКЧУ ДАРГА

Ноябрь 26 – иелер хүнү. Бо байырлалды таварыш­тыр Тываның эң-не төлептиг херээженнериниң  бирээзи Долчуң Лопсан-Шыыраповна Ондарның аал-оранынга кирип, аяк-шайын ижип, ооң бодунуң солун сактыыш­кыннарын база өөнүң ээзи Дөжүлдей Бүрзүнеевич Ондарның уругларының ава­зынга хамаарышкан үне­лелин дыңнаар аргалыг болдувус.
Шаанда тыва чон сууржуң амыдыралче чаа шилчип турар үе. Малчыннарның ажы-төлү интернатка чурттавышаан,­ өөренир турган. Хөй-ниити черинге чурттап өөренмээн, ада-иезиниң эргелелинге өскен бичии уруглар, оолдар интернат амыдыралынга чаңчыгып чадап, аалынче, ада-иезинче чанаттап, дезип-даа турган. Кыштың соогунда дезипкеш, аалынга четпейн, доңуп, амы-тынындан чарылган-даа сургуулдар бар. Тываның шупту кожууннарынга, шупту интернаттарынга бо айтырыг чидиг болуп, ол үениң “аарыы” турган.
Бир-ле катап Сүт-Хөл ко­жуун­нуң Бора-Тайга ортумак школазының интернадынга 17 харлыг бичии уруг кижизидикчи башкы, пионервожатый болуп ажылдап келген. Интернатта турар сургуулдарның аразында кижизидикчи башкызындан бир, ийи хар улуг-даа уруглар бар.  Чаптанчыг бичии кижизидикчи башкызы сургуулдар-биле кады деңге ойнаар, оларга солун оюннар ойнадыр, хөгледир болганындан, ук черниң сур­гуулдарының чанаттаары солгараан чүве-дир. Боттарының үе-чергези бичии башкызының оларга үлегер болуп, хаара тудупканы, кижилер-биле ажылдап билири дораан илереп, суурнуң улуг-биче чонунуң кичээнгейин, хүндүткелин чаалап апкан. “Кижи болуру чажындан, аът болуру кулунундан” деп тыва үлегер домакта чиге-ле сөглеп каан-дыр ийин. Ындыг чажындан улуг-биче чоннуң хүндүткелин чаалап апкан бичии кыс дээрге Сүт-Хөл кожууннуң Алдан-Маадыр суурга төрүттүнген Долчуң Лопсан-Шыыраповна Ондар-дыр ийин.
Бичии Долчуң  Бора-Тайга школазынга бир чыл хире ажылдапканда суму даргазы биле нам секретары келдирткен.“Ынчан суму даргазы Чадаалай Сарыглар, а нам даргазын Мөңге дээр чүве. Бичии кижи болгаш, ол даргалардан коргарым-даа кончуг. Ачам ышкаш улуг улус боорга хүндүлээр турганым ол-дур ийин. Коргуп-коргуп чеде бээ­римге, суму даргазы Чадаалай Сарыглар:
– Силерниң харыңар кажыл, башкы? – дээн.
– Он чеди.
– Ам кымга-даа “он чеди харлыг мен” дивес силер. Силерни суму Совединиң депутадынче депшидип тур бис – дээн.
– Харым четпээн ышкажыл, дарга – деп, он сес хардан өрү ажылдаар ужурлуг деп мүн-не билип турар мен.
– Ону черле кымга-даа сөг­левес силер – дээн.
Ооң соонда ол даргалар мени шанакка олуртуп алгаш, аалдар кезип, малчыннар-биле ужуражылга эрттирип, “Бо бичии башкывыс суурувустуң депутады-дыр” – деп таныштырып турган. Ынчаар-ла 17 харлыым­да депутаттай берген мен. Оон ол-ла чылын башкыларның алды ай хуусаалыг курузунче өөредир деп кожуундан дужаал үндүрүптерге, Кызыл хоорайга өөренир дээш келиривиске, Анчымаа дарга кабинединге бисти хүлээп алган. Оон-моон келген башкылар  кирип-ле тур. Мээң кирер ээлчээм келген. Анчымаа дарга анкетамны номчааш:
– Силерни Көдээ Совет депутады деп каан-дыр. Харың  көңгүс бичии, чаа-ла он чеди харлыг кижи ышкажыл сен? – дээн.
– Даргалар мени ынчалган чүве-дир ийин – деп шыны-биле сөглеп бердим – деп,  Долчуң Лопсан-Шыыраповна чугаалап ор. Ол аразында бистиң чугаавыска Долчуң Лопсан-Шыыраповнаның өөнүң ээзи, алдан ажыг чылдар иштинде кады чурттаан кады-кырааны, Дөжүлдей Бүрзүнеевич уругларының иезиниң дугайында мынчаар чугаалай-дыр: 
“Ажы-төлүмнүң иези, хөй санныг уйнуктарывыстың кырган-авазы Долчуң Лопсан-Шыырап­овна 1949 чылда күш-ажылчы базымнарын эгелээн. Ол эң баштай пионервожатыйлап, башкылап, Чөөн-Хемчик районнуң партия комитединге килдис эргелекчилеп дээш удуртур ажылдарга-ла ажылдап чораан.
Новосибирск хоорайга­ Пар­­тияның Дээди школазын доос­­кан соонда, Күрүне са­дыы­ның болгаш хереглекчилер кооперациязының профэвилелдер Обкомунуң даргазы кыл­дыр соңгуткан. Аңаа 20 ажыг чыл­дар иштинде ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үндү ийин. 
Долчуң Лопсан-Шыыраповна дыка хөй чылдар иштинде Тыва Республиканың Херээженнер эвилелиниң даргазы болуп ажылдаан. Тывага херээ­женнер шимчээшкининге улуг үлүг-хуузун киириштирген. Ол СССР-ниң болгаш Россияның Херээженнер эвилелиниң комитет кежигүнүнге соңгуткан. Ынчан Москвага база Америка, Аргентина, Уругвай, Парагвайга болгулаан бүгү делегейниң херээженнер конгрезинге каш-даа катап Тыва Республиканы төлээлеп киржип чораан идепкейлиг ие.
“Чурттуң келир үезинге, нии­тилелге үре-түңнелдиг, ак сеткилдиг бараан болуп чорууруңар дээш,  ажы-төлге, өг-бүлеңерге, төрээн чериңерге ынакшылыңар дээш, өөрүп четтиргенимни илереттим” дээн, Россия Феде­рациязының Херээжен­нер эвилелиниң даргазы С.М. Миронованың адын салганы Хүндүлел бижикти  2005 чылда Иелер хүнүнде аңаа тывыскан. 
Бүгү-делегейниң “Мама” ачы-дуза ассоциациязының фондузунуң комитеди Долчуң Лопсан-Шыыраповнага ие-чашты камгалаар программаны Тывага шимчедип, ажылдадырынга база херээжен кижиниң ниитилелге эрге-ажыын бедидеринге улуг үлүг-хуузу дээш тураскаалдыг медальды тывыскан.
Уругларым авазы, Долчуң Лопсан-Шыыраповна ажы-төлүнге, уйнуктарынга аажок ынак. Оларын камгалаары, карактаары аңаа шуут берге эвес, а харын-даа улуг ынакшыл-биле ол бүгүнү кылыр. Амга чедир ол эртениң-не ажы-төлүнче те­лефоннап, оларның ажыл-херээниң, өөредилгезиниң, хууда амыдыралының кандыг байдалда чоруп турарын сонуургап айтырар, кичээнгейге ап чоруур.­ Ажы-төлүнүң төрүттүнген хүн­нерин кажан-даа утпас, белек-селээн баш бурунгаар-ла бе­леткеп алган орар. Уйнуктары даштыкыже безин өөренип чоруй баарга, оларынга аалдап баар.
Лопсан-Шыыраповна чүгле бодунуң ажы-төлүнге эвес, а өске-даа чаш ажы-төлге кызыгаар чок ынак кижи. Бодунуң ада-иези чок болган соонда, хөй санныг  школа назылыг дуңмаларын азырап өстүрүп каан бис. Иезиниң орнун солаан угба-ие. Берге байдалга таварышкан ажы-төлден кажан-даа ойталап көрбээн кижи.
Уругларым авазы Долчуң Лопсан-Шыыраповнаның бердинген ажылын удуртур черлерде дарга-бошкаларның үнелээнинге өөрүп чоруур мен. Ол “Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы” деп аттың, “В.И. Ленинниң 100 харлаанынга шылгараңгай күш-ажылы”, “Күш ажылдың хоочуну”, “Улуг Тиилелгениң 60 чыл ою”, “Россияның профэвилелдериниң 100 чылы” деп медальдарның база “Хереглекчилер кооперациязының тергиини” деп хөрек демдээниң дээш оон-даа хөй шаңнал-макталдарның эдилекчизи кижи” – дээш, улуг чоргаарал-биле ол чугаазын доосту. 
Долчуң Лопсан-Шыырап­овнаны кады чурттаан эжи Дөжүлдей Бүрзүнеевичиниң үнелээри-даа чөп. Чүге дээрге ол Тываның  алдар-макталга төлептиг херээженнериниң бирээзи. Ооң төрээн чуртунга киирген үлүг-хуузу улуг. Ол чүгле кыс дарга эвес, а төлептиг ие. Ооң ажы-төлүнүң, хөй санныг уйнуктарының ажыл-ижи, амыдыралы ону төлептиг ие деп бадыткап турар. Лопсан-Шыыраповнаның уйнуктарының ажы-төлү безин он дөрт кижи. Салгалдарының аразында­ эр­тем-билиг чок кижи чок. Олар­­ның улуг уруу – Наталья Дөжүлдеевна Ондар Москваның М.В. Ломоносов аттыг университедин дооскан. Философия эртемнериниң кандидады. Амгы үеде Тываның күрүне университединде ажылдап чоруур. На­талья Дөжүлдеевна ийи ажы-төлдүг. Уруу Алимаа Назын-ооловна Королева. Он класс соонда, эки шылгараңгай өөредилгези дээш Америкага бир чыл иштинде өөренир аргалыг болган. Ол Американың ортумак  школазын алдын медаль-биле дооскан. Ол-ла чылын 11 класстың шылгалдаларын экстерн-биле дужаагаш, Кызылдың 1 дугаар школазын база алдын медаль-биле доозуп алган. Москваның Ломоносов аттыг күрүне университединиң журналистика факультедин чедииш­кинниг дооскан. Ол дөрт янзы дылдарны билир. 
Наталья Дөжүлдеевнаның оглу – Демир-Начын Назын-оолович Монгуш 2005 чылда  Москваның Айыыл чок чоруктуң федералдыг албан академия­зын дооскаш, амгы үеде РФ-тиң  Айыыл­ чок чоруунуң Тыва Респуб­лика  талазы-биле эргелелинде ажылдап чоруур. 
Ондарларның ийи дугаар уруу – Татьяна Дөжүлдеевна Монгуш Красноярск хоорайның башкы институдунуң даштыкы дылдар факультедин, Новосибирск хоорайның башкы институдунуң  политология салбырын, Москваның күрүне албанының академиязын доос­кан. Ооң өөнүң ээзи Алексей Авааевич Монгуш. Оларның ийи кызының улуу – Аяна Алексеевна Шойгу. Аяна Долчуң Лопсан-Шыыраповнаның бир дугаар уйнуу. Ол эки өөредилгези дээш Америкага школаны доос­кан. Улаштыр Москваның башкы университединиң даш­­­тыкы дылдар факультедин база Москваның күрүне албанының академиязын кызыл диплом-биле дооскан. Татьяна Дөжүлдеевнаның ийи дугаар уруу Долаана Дамдын ортумак школаны, ооң соонда Москва хоорайның эмчи академиязын алдын медаль-биле дооскан. Өг-бүлелиг, үш ажы-төлдүг.
Хоочуннарның үш ажы-тө­лү­нүң бирээзи – Евгений Дө­жүлдеевич Ондар. Ол база бодунуң ээлчээнде дээди эртемниг, ИХЯ-га ажылдап чораан. (Амгы үеде бистиң аравыста чок). Ооң оглу Темир Евгеньевич Ондар Москва хоорайның Чоннуң найыралы университединиң эмчи факультедин, ооң соонда Москваның клиниктиг ординатуразын, дараа­зында аспирантуразын доос­кан. Москвада “Спартак” бут бөмбүүнүң клувунуң эмчи төвүнүң кол эмчизи болуп ажылдап чоруур. Темирден бичии ажы-төлү – Айжэн, Айран, Таир.
Ажы-төлүнүң ажы-төлүн, уй­нуктарын доозазын санап би­жиир болза оон-даа хөй. Моон алгаш көөрге, Долчуң Лоп­сан-Шыыраповна, шынап-ла, төлептиг ие деп атты бадыткап чоруур ава-дыр.
"Херээженнер эвилелин даргалай бергениңерниң төөгүзү дыка солун боор аа?" деп айтырарымга кысказы-биле: “Баш­тай Барыкаан угбай,  ооң соон­да Анчымаа дарга Тыва Рес­публиканың Херээженнер эвилелин удуртуп турган чүве. Мен эгезинде дарга угбаларымга оралакчылап чордум. Оон Тамара Чаш-ооловнаның соонда даргалай бердим” – деп, Долчуң Лопсан-Шыыраповна чугаалады.
Тываның база бир хүндүт­келдиг өгбелериниң өөнге кирип, оларның изиг сүттүг шайын аартап ора солун төөгүлүг чугаавыс­ты доозуп, келген херээвисти чогудуп алгаш, байырлашкаш, чоруптувус.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруу. 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.