1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БИЧИИ ЧАШТАРГА ЧАА НОМ

Тываның Улустуң чогаалчызы Эдуард Мижит бичии, школа назыны четпээн чаштарга база эге класстар уругларынга «Течик. Течиктиң аян-чоруу» деп  чаптанчыг шүлүктерлиг, солун чугааларлыг база янзы-бүрү чуруктарлыг ийи кезектен тургустунган номну бараалгаткан. Номну Тываның Ю.Ш. Кюнзегеш аттыг ном үндүрер чери парлаан, чурукчузу – В.У. Донгак.

«Течик» деп бирги номчугашта бичии оолак номчукчу-биле таныжып ап, бичии уруглар, оолдарны бодунуң өг-бүлези-биле таныштырып турар. «Экии! Таныжып аар бис бе? Мени Течик дээр. Течик дээрге мээң шын адым эвес-тир ийин, ынчалза-даа шупту улус мени Течик дээр. Мен дөрт харлыг мен, удавас беш харлаар мен, ынчангаш «беш харлыг мен» деп болур мен. Мен ам дээрезинде номчуп-даа, бижип-даа билбес мен. Акым Ай-Демир биле угбам Алена мээң чугааларымны бижип бергеш, чуруктарымны база эде чуруп берип турар. Чүге дээрге мени олар: «Сен Вини-Пух ышкаш-тыр сен, үргүлчү-ле бир-ле чүвени шүлүктеп-шүлүктеп чугааланып-ла, ырлап-ла чоруур» – дээр улус-тур ийин. Та чүге ындыг кижи мен?».

Течик бодунуң чолаачы ачазынга, башкы авазынга, акызы Ай-Демирге, угбазы Аленага база дуңмазы Борбак-Айга дыка ынак, оларның дугайында ырлар чогаадып, чуруп турар. Чижээлээрге, ачазының дугайында ырызы:

Мээң ачам чолаачы,

Мени черле кончувас.

«Тенек болба, Течик» — дээш,

Тейим суйбап, чыттап каар.

Ачам, ачам, мээң ачам!

Ачамга мен ынак мен!

Акымдан-даа узун болгаш

Адыгдан-даа артык күштүг,

Чаан хире буганы-даа

Чаңгыс холдап көдүрүптер!

 

Оон аңгыда Течик көдээ суурда чурттап турар болгаш, азырал амытаннарын – Тарзан деп ыдын, Шура деп диизин, Жора деп аскыр-дагаазын дыка чаптанчыг ырлап, чуруп, оларның дугайында солун чугааларны бижип каан. Чижээлээрге:

Тарзан

Даштын көөрге, овчарка дег,

Тарзан деп мээң ыдым кончуг –

Дендии бедик херимни-даа

Дээр-дегбес ажа халыыр!

Дайынчы ыт, маадыр ыт –

Тарзан, Тарзан, эрес ыдым!

 

Куузумаар, хүреңзимээр,

Кудумчунуң хааны ыдым

Ыттар-биле херишкенде,

Ыяап-ла ол тиилеп каар!

Дайынчы ыт, маадыр ыт –

Тарзан, Тарзан, эрес ыдым!

 «Ойнаар-дыр» дээш үнеримге,

Ол-ла дораан маңнап келгеш,

Арным чылгап, чыттагылап,

Амырай бээр мээң ыдым!

Дайынчы ыт, маадыр ыт –

Тарзан, Тарзан, мээң ыдым!

 

Шура деп диизиниң дугайында Течиктиң чугаалап турары: «…Шура күске тудуп турда, шуут амыр-ла! Ынчалза-даа оозун өлүрбес-даа, чивес-даа, анаа бичии сала каапкаш, дезип бар чыдырда, катап тудуп туруп бээр. Күскени тудуп алгаш, сүт негеп «мяу-мяу!» деп олуруп бээр. Диизезинге сүттү куткаш, мурнунга салып бээрге, чүгле  ынчан ол күскезин биске бериптер. Авам: «Ол күскени өлүрбейн, ырадыр аппарып каавыт, оглум!» — дээрге, акым ону кудуруундан тудуп алгаш, ырадыр аппарып кааптар. Акым чамдыкта: «Шура биле ол күске иелээ аразында дугуржуп алган боор болар – дээш, дыка каттырынчыг чугаалаар. – «Мен сени чивес мен. Бо улус база сени өлүрбес, мен оларны кончуг эки билир мен. Ырадыр аппарып каарга, оон дедир халып чанып келгеш, өйлеп-өйлеп меңээ туттуруп ап турар сен, шүве» — деп чагып каан боор, кажар чүвең. Оларның дугурушкан аайы-биле күскени салыптарывыска, бажың адаанда үңгүрүнче дедир халып кире бээр-ле ыйнаан. Оон Шура ону катап база тудуп аар, алгырып тургаш, катап-катап сүт негеп аар. Бодаарымга, ынчалдыр дескинип-ле турар-даа ышкаш…»

Бирги номчугаш мындыг сөстер-биле төнер: «Чаа, ам-на шупту чүвени чугаалап кааптым. Мээң чуруктарымны, ырларымны кочулавайн көөр силер, өңнүктер! «өңнүктер» дээр чоор» деп угбам айтып берди. Оон-даа өске дыка хөй сөстерни меге ырлаарымга, өскээр чугаалаарымга, акым биле угбам айтып берген.

Ам дээрезинде байырлыг, өңнүктер! Соонда чаа ырлар чогаадып алгаш база силерге таныштырар мен. Чүгле шупту ырларымның аялгалары дөмей-дөмей-дир ийин. Сөстери силерге тааржыр болза, боттарыңар база өске аялгадан чогаадып ап болур силер».

Ийиги «Течиктиң аян-чоруу» деп номчугаш база дыка номчуттунгур, Течиктиң солун ужуралдарының дугайында болгаш, бичии уруглар салдыкпайн дыңнаар кылдыр бижиттинген.

«Экии, өңнүктер! Ам база-ла мен, Течик-тир мен. Чоокта чаа бир ужуралгага таварышкаш, дыка солун аян-чорук кылгаш, ону силерге чугаалап бериксей бердим. Силер аңаа бүзүревес боор силер. Ынчалза-даа ол шупту шын! Бүзүревес болзуңарза, акымдан-даа, угбамдан-даа айтырып болур силер».

Течик акызы Ай-Демир, угбазы Алена база дуңмазы Борбак-Ай база Кызылдан келген төрел дуңмазы Женя – бежелээн чинчи чажыржып ойнап тургаш, авазының сыргазын чидирип алгаш, ону дилээр дээш, бичии амыттаннар – курт-кымыскаяк делегейинче кирип, олар дег бичии апаргаш, шокар-доос, доос-кара, мыйыс-доос, ховаганнар, инелик, үзүт-ховаганнар база тырлаашпай-биле таныжып ап, дыка солун аян-чорукту кылыр.

Бичии үзүндүден киирейн: «Бис ховаганнарның соонче көрүп турувуста, Женя хенертен: «Смотрите, вертолет, вертолет, стрекоза, стрекоза!» — деп алгырып, амырап, шурап эгеледи. Бис ооң айтып турган уунче көөрүвүске, инелик ужуп кел чыдыр. «Ол дээрге, инелик-тир» — деп, акым Женяга айтып берди. Чогум инеликтиң даштын көөрге, шынап-ла, бичии вертолетчугаш ышкаш боор ийик чоп. Инелик бистиң чанывыска ужуп чедип келгеш, кырывыска ийи-үш катап дескингеш, хонуп алды. Оон ол биске: «Азарганчыг, кээргенчиг амытаннар, силерниң чүнү тыппайн турарыңарны ховаганнар меңээ чугаалады! Доос-караның силерни илбилепкенин база дыңнадым. Удавас караңгылаар деп барды, дүрген мээң ооргамче олуруңар!» — дээш, далаштырып эгеледи. Бис доп-дораан ооң ооргазынга чыскаай олургулаптывыс. Инеликтиң ужары дыка бедик, дыка дүрген болду. Коргуунчуун канчаар! Чүгле Борбак-Ай дуңмам чүү-даа тоовайн, харын-даа амырап каттырып-ла чорду».

 

Течиктиң доос-кара дугайында ырызы:

Хөкпек кара ооргазы

Көрүнчүк дег чайынналган,

Дорттап-дорттап үңгеп чоруур

Доос-кара, экии-ле бе!

Оът-сиген аразынга

Ооргазынче ойта дүшкеш,

Дырбаңайнып, туруп чадап,

Дыка үр боор доос-кара!

 

Дүңгүр соктаан хамнар ышкаш,

Түккүледир соктагылаар,

Чажыра суп шыгжап чоруур

Чалгыннарлыг доос-кара!

Шак мындыг ийи номчугаштан бүткен номну Тываның бичии чаштарынга ава-ачазы, акы-угбазы номчуп, сонуургадыр боор. Бичии уруглар садтарынга, школаның эге класстарынга база номчуп болур. Тыва дылывысты кадагалап, камнап алырывыста база ажыктыг деп бодаар-дыр мен.

Чүге бичии уругларга чогаалдар эвээш бооп турарыл? Чүге  дээрге ону бижиири улуг улуска бижииринден оранчок берге болур. Бичии кижиниң сагыш-бодалын ол олчаан илередиптери – ховар салым-чаяан. Сагыш-сеткили бичии уругларныы дег арыг, ажык, олар дег кижилерже, бойдусче, делегейже чырык көрүш-биле, бүзүрелдиг көрүп шыдаар кижи ындыг чогаалдарны бижиир аргалыг.

Течиктиң шүлүктери долгандыр турар делегейни шиңгээдип билип алырынга улуг дузалыг, а номчуурга, бичии уругларга чалгааранчыг эвес, солун кылдыр бижиттинген. Оон аңгыда ол шүлүктерни шээжилеп аары белен – ритмиказы тода, аяннажыышкыны өткүт, одуруглары кыска, бичии уругларга кончуг таарышкан.

Эдуард Мижит бичии оолдуң делегейинче шымнып кирип, боду бичии чаш бооп хуула бергеш, бо номну бижээни илдең. Бо болза уруглар дугайында улугларга ном эвес, а чаштарның делегейин чаштарга-ла ажыткан ном бооп турар.

Людмила Мижит, филология эртемнериниң кандидады.

№ 34 2013 чылдың март 23, суббота.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.