1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БОГДА-КЕГЭЭННИ ТОДАРАТКАН

Чоокта чаа XIV Далай-Лама Моол­га кээп,  сарыг шажын делегейинде бир төөгүлүг болуушкун Х Богда-Кегээнни тодарадыр езулалды эрттирген. Аңаа Тыва Республиканың Камбы-ламазы Лопсан ЧАМЗЫ баштаан шажын ажылдакчылары  киришкеш келген. Ынчангаш бистиң корреспондентивистиң Камбы-лама-биле чугаазын парладывыс.
— Кончуг солун болгаш сарыг шажынның төөгүзүнге улуг ужур-дузалыг болуушкунга киришкеш келген улус-тур силер, башкы. Бистиң номчукчуларывыска сонуургадып көрүңерем.
— Ийе, болуушкун бодунуң ужур-дузазының аайы-биле кончуг улуг. Далай-Лама делегейде буддистерниң баштыңы болур болза, а Богда-Кегээн дээрге Моолда болгаш Россияда чурттап турар чүдүкчүлерниң шажын талазы-биле баштыңы болур.
— Богда-Кегээн дугайында улам ханы чугаалап берип көрүңерем, башкы. Бодумну чүдүүр кижи мен деп санап чоруур мен, ынчалза-даа ооң дугайында билбес-тир мен.
— Шаанда Тибетке хуурактарның философ башкызы чай кадында мынча деп баштактанган чүве-дир: «Мен-даа назылап кырый бердим. Дуу назынымда каяа төрүттүнер чоор?» Моолдан хуурак доп-дораан тура халааш, хаваан черге үстүрүп мөгейгеш: «Мээң чуртумга төрүттүнүп көрүңер, башкы». Оон элээн чылдар эрткенде, 1635 чылда төрүттүнген Ундур-кегээн Дзанабадзарны I Богда-Кегээн ол-дур дээрзин V Далай-Лама тодараткан. 
— Ол-ла олчаан Богда-Кегээннер шупту Моолга төрүттүнгеннер бе?
— Чок. Ынчангаш моолдар IX Богда-Кегээнден: «Дараазында Моолга төрүттүнүп көрүңер» — деп дилээн турган. Оларның дилээ-биле 2010 чылда Моолдуң хамаатызы эргени алгаш, аңаа мөчээн. 
— Мындыг улуг болуушкунну чүге радио-телевидение, делегейниң МИЧ-лери чарлавайн турар чоор?
— Чүге дээрге бо езулал-даа, аңаа белеткел-даа чажыт байдалга эрткен. Езулалды чажыт байдалга эрттирери Богда-Кегээнниң айыыл чок чоруун хандырарынга дузалыг. Оглун Богда-Кегээн кылдыр чарладыксаан ада-иелер дыка хөй. Ынчангаш шагдан тура туруп келген чаңчыл езугаар ону дүжүлгеге олуртурунга чедир чажыт байдалга тудар. 
Ийиде, Кыдаттың негелдези езугаар Далай-Ламаны чүгле Россияже эвес, а Моолче киирери база нарын. Ынчалза-даа бо үелерниң дургузунда ол Моолга элээн хөй черлерге ужуражылгаларны кылды.
— Эртемденнер, студентилер-биле ужурашканын бижип турар чорду. Силер база аңаа киржип-ле турдуңар ыйнаан?
— Ийе, шажын удуртукчулары дыка хөй болган. Шупту лекцияларга олуруп турдувус. Узун назылаарының номун номчуп турду. А Далай-Лама-биле ужуражылгаже чүгле камбы-ламаларны киирген. (Видео-бижидилгени көргүстү-автор). Тыва чоннуң мурнундан Далай-Лама башкыга кадакты сунар аас-кежиктиг болдум.
— Бо бижидилгеде кижи бүрүзү аңгы ширээ­лиг ышкажыл. Чаражын. Тывалар байыр-дойга база мындыг хевирлиг ши­рээ­лерлиг турган болза деп бодаар-дыр мен.
— Ада-өгбевис чаңчылы-дыр. Чүге ындыг хевирлиг эрттирип болбас деп?! Кол-ла чүве – эгелеп каары. А бир эвес таарымчалыг болур болза, чон эдере бээр.
— Тываже чугаавыс эгли берген соонда, республикавыстың дугайында айтырыг болур бе?
— Ийе. Салыңар.
— Бай-Тайгага улуг хар чагган. Чон «Бай-Тайга килеңнээн» деп турар. Ол шын бе?
— Чок. Бирээде, ону дагыырынга шупту дүрүм негелделерни чогуур кылдыр сагып турар.  Ийиде, чай чаъстыг, оът-сиген эки үнген болганда, кыш улуг харлыг болур дээрзин черле ожаап билип алыры чугула. А бо чайын оът-сиген элбек болган болгай. Yште, шажын философиязын езулуг ханы өөренип чоруур кижи кажан-даа чүгле бодун буруудадыр.
Чамдык улуста ындыг чараш эвес аажы бар. Кезээде бир-ле кижини буруудаткан чоруур. Чижээ, бир кижи өөрүй хона тыртыпкаш, төрелинге акша берипкеш: «Холу кара кижиге акша бериптим» — деп хомудай бергилээр. Акшаны эгитпес болза азы аңаа харыы кылдыр бодунуң шаа-биле бир-ле буянныг чүүлдү кылбас болза, хомуданчыг болбайн аан. Ынчалза-даа буян кылыпкаш, хомудаар болза, кижиге кежик келбес, кээр-даа болза, ол эскербес. 
— Ам база бир «дидир-дидир» чугаа­дан айтырыг. Бо чылын туруп көрбээн соок кыш болур дээрзи шын бе?
— Чурагайлар езугаар Сарбашкын чылы дошкун кадыг чыл деп турар, а Дагаа чылы база эки эвес чыл болур. Ка­йызы-даа кадыг чылдар-дыр. Ынчалза-даа туруп көрбээн берге соок болур дээрзин чурагайларда айытпаан. База бир нарын чүүл, бо чылын артык ай тыптып турар. Ынчангаш шагаа азы ай календары-биле чаа чыл ийи айның 27-де дүжер. Бо Моол кирип чорааш, ол черниң лама чурагачы башкыларының санап каан медээлерин көөр бодадым. Ам-даа санап дооспаан болду. Бисте база ындыг. Ынчалза-даа удавас чылдың онзагай талаларын санап каан медеглелдер көстүп кээр.
— Чон сарбашкын чүнү чиир болдур, ол чылын ындыг чемниң дүжүдү арбын, хөй кылдыр белеткеп алырының магадылалдары бар болур дээр. А дагаа тараа чиир болганда, келир чылын тараа элбек үнер бе?
— Чурагай санаары дыка нарын. Сылдыстарның туружундан ону санаар. Оон чылдың кандыг болуру тодараттынар. 
— Ол эскериглер бадыткаттынмайн турары ол бе?
— Чоннуң эскериглери дыка мерген. Ында база ужур-ла бар. 
Ынчангаш барыын календарь езугаар Чаа чыл уткуштур тыва чонга байырымны чедирип, кандыг-даа бергелерге туруштуг, өг-бүлезинге эп-найыралдыг, ал боду кадык, ажы-төлү омак болурун күзедим.
Айлаң ДАРЖАА чугаалашкан.
 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.