1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БОККА ЧУРТТААР ХӨҢНҮВҮС ЧОГУЛ

Чай дүжүп, чурттакчы чоннуң сугга эштип, арыг-агаарга дыштаныр үези келген. Тываның эм-домнуг чараш хемнер, хөлдериниң эң-не чидиг айтырыы – хирленип бокталып турары. Чылдың-на бо чидиг айтырыгны шиитпирлээри-биле Тыва Республиканың бойдус курлавырларының болгаш экология яамызы кызымаккай ажылдап турар. Хөй чоннуң дыштаныр хөлдери Дус-Хөл, Хадың, Чагытай девискээрлерин арыглап-аштаары база оларга чаңчыл апарган. 
Бо чылын июнь 2-де “Арыг-силиг эриктер” деп акцияны Дус-Хөл болгаш Хадың девис­кээрлеринге эрттирген. Аңаа Кызыл хоорайның 55 аңгы албан организацияларының ажылдакчылары, ТР-ниң бойдус курла­вырларының болгаш экология сайыды Дииңмей Балбан-оол баштаан кезек улус, “Тываның эриг баарлыг чүректери” хөй нии­ти каттыжыышкынының идепкейжи аныяктары дээш өскелер-даа ниитизи-биле 300 ажыг кижи келген. 
Бойдустуң долгандыр турар хүрээлеңин камгалап, аңаа дузалажыры-биле бо улуг акцияны эрттирип, идепкейжи  чонну хаа­ра туткан. Бо девискээрлерни мооң мурнунда чылдарда база доктаамал аштап-арыглап турган-даа болза, ол хүнгү дег бедик деңнелге бир дугаар эртип турарын киржикчилер сагынган.   
Бо хөлдерниң девискээрлеринде тускай камгалал, хайгааралдыг черлер бар. Ында бойдустуң ховар куштары, аң-меңи турлаглап, чурттап турарлар. Ынчангаш ынаар дыштаныкчылар автомашина-биле эртип, майгыннар тип, от-көс салып, бойдустуң ыдыктыг черлерин бокталдырып болбас ужурлуг. Бир эвес бо адаттынган чүүлдерни дыштаныкчылар сагывайн баар болза, оларга 2 муңдан 4 муңга чедир административтиг торгаалды салыры көрдүнген.  
Тываның бойдус курлавыр­ларының болгаш экология яамызы бо девискээрлерни чылдың-на арыглап-аштаар, ол хирезинде кезек үе болгаш-ла катап база бок тудуп чий бээр. Ону болдурбазы-биле кандыг-даа хемчеглерни ап турганнар: бок октаар контейнерлерни салып, арыгланыр туалеттерни кылып, дыштаныкчыларга катап-катап тайылбыр ажылдарын чорудуп, улуг плакаттарны-даа асканнар. Ол хирезинде дыштаныкчы чоннуң чуруму ам-даа экиживээн. 
– Бо хүнгү “Арыг-силиг эриктер” деп акциявыска дыка хөй организацияларның ажылдакчылары болгаш “Тываның эриг-баарлыг чүректери” хөй ниити каттыжыышкынының аныяк­­тарының боттарының изиг күзели-биле келгени өөрүн­чүг-дүр. Ол ышкаш “Восток” биле “Тываның оруктары” компанияларының 5 машина-техниказының дузазы-биле бо бокту үндүр сөөртүр бис. Бо хөлдеривис Тываның арны-биле дөмей көскү черлер-дир. Аңаа республиканың ырак-чоок кожууннарындан аңгыда, кожа-хелбээ регионнарның чону кээп дыштанып, эмненип турарлар. Олар маңаа келгеш, хөлдер чүгле арыг-силиг турган болза деп хараадап чугаалап турарлар. Ынчангаш Таңды кожууннуң чагыргазы-биле кады дараазында доктаалды хүлээп алдывыс: “Тываның хөй чон дыштаныр хөлдери – Чагытай, Хадың, Дус-Хөлге эзирик кээп, арага аймаа ижип болбас. Бо чылдан эгелеп элээр дыштаныр черлер кылдыр чарлаттынганы ол” – деп, Тываның бойдус курлавырларының болгаш экология сайыды Дииңмей Балбан-оол чугаалады.   
Шынап-ла, кажан чурумга өөренип, долгандыр турар бойдузувусту үнелеп, ону хумагалап эгелээр чон ыйнаан бис? Хөлдерге дыштаныры дээр­ге, арыг агаарга арагалаары эвес-ле болгай. Ылаңгыя эш-өөр аныяк­тарны сөөлгү үеде эскерип турарга, хөлдээр дээн соонда автомашина долдур пивону ап алган дыштанып бар чыдар боор. Культурлуг улус кажан-даа хөлге эштирде, арага аймаан албас. Хөй-ниитиниң дыштаныр черлеринге арагалап-дарылаары дээрге-ле бодун болгаш долгандыр турар дыштаныкчыларны хүндүлевейн турары ышкажыл. 
Чайгы изиг хүннерде Хадың болгаш Дус-Хөлдүң дыштаныкчылары бир хүнде-ле эвээш дизе 500 ажыг болур. Бодап көрүңер даан, ынча хөй кижи хүнүң-не ап чораан аъш-чеминиң хаптарын, саваларын октаар болза, чайны чайладыр чараш хөлдеривис эриктери кандыг байдалга келирил? 
Ынчангаш акцияның чамдык киржикчилериниң ук девискээр­лерге арыгланыр черлерни кылыр, ынчалза-даа бок октаар контейнерлерни ап кааптар дээн саналынга удурланыр арга чок. Дыштаныкчы бүрүзү бодунуң бок-сагын чанарда алгаш чоруп турарын чедип алыр. Чүге дээрге, кажан контейнерлер турарга, дыштаныкчылар богун ынаар долдур октап каар, а ол боктуг контейнерни хүнүң-не төп аштаарын кым-даа хүлээнип албаан болгай. Ону кым өскээр дажыглап, төгерил?
– Бир-ле дугаарында хөлге келгеш, чурумну, хоойлуну хажытпайн, дыштанырын чондан дилээр-дир мен. Камгалалдыг черлерниң кызыгаарында автомашина эртип болбас деп бижип каан турда-ла, тоомчага албайн ынаар эртип турар чурум чок улус бар-дыр. Ону черле шеглеп, чурумга өөренип көрээлиңер чонум! – деп, Каа-Хем кожууннуң улуг инспектору Валентин Салчак кыйгырыгны салды. 
Акцияның киржикчизи Рес­публиканың халдавырлыг аарыг­лар эмнелгезиниң эмчи сестразы Рита Сырат: “Дыштаныкчы кижиге эң-не кол чүүл – арыг-силиг болгай. Ылаңгыя сугну таварыштыр чеже халдавырлыг аарыглар дамчып турар дээрил. Дыштаныкчы чон бок-сагын арыг­лап аштавас чүве болза, ооң халавындан хөй санныг аарыг­лар тыптып келириниң айыылы бар. Олар хөлдүң дириг амытаннары: куштар, балыктарга база улуг хораны чедирер”. 
Ол хүн акцияның киржикчилери 20 тоннуң 5 улуг КамАЗ ишти бокту 2 катап дажыглап чүдүргеннер. Ындыг-даа болза хөлдерниң девискээрин төндүр арыглап аштаан деп чугаалаары болдунмас. Ол ышкаш июнь 9, 10 хүннеринде Чагытай хөлдүң девискээрин арыглап-аштаар шефке база бо ышкаш идепкейлиг келиринче Тываның бойдус курлавырлары болгаш экология яамызы чонну кыйгырып тур! 
Ынчангаш хүндүлүг дыштаныкчылар, чоннуң кылган күш-ажылын бедик үнелеп, бо чайын хөлдерге дыштанып баргаш, боктарыңарны боттарыңар катап алгаш чорууруңарны дилээр-дир бис! Бойдузувус чаяалгазы – эмниг-домнуг хөлдеривисти үнелеп көрээлиңер!  
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.