1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БОТТАРЫН ХАНДЫРЫП ЭГЕЛЭЭН...

Россияның Кеземче күү­селдезин чорудар федералдыг албанының ТР-де эргелелиниң 3 дугаар эдип-чазаар колониязында бо чылдың эгезинде консерва бүдүрер цехти ажыг­лалга киирген. Бо хүнде ында хандылар болгаш куш эъдин­ден тушенканы бүдүрүп турар. 
Үш дугаар эдип-чазаар­ ко­лонияның начальнигиниң хү­лээл­­гезин күүседип турар, подполковник Аркадий Доржу:
– Эдип-чазаар албан черинде аар эвес, ортумак болгаш бир дугаар кем-херек үүл­геткен кижилер бар. Оларның 27-зи херээженнер. Бо хүнде шииттиргеннерниң 53 хуузу аңгы-аңгы объектилерде ажылдап турар. Таңды кожуунда эргелелдиң дузалал ажыл-агыйында бода, шээр мал, хаван, дагаа тудар, картофель болгаш ногаа аймаан тарыыр ажылдарда хаара туттунган. Эргелелдиң девискээринде даараныр цехте шииттирген херээженнер кеземче-күүселде систамазының ажылдакчыларынга болгаш шииттирген кижилерге тускай хепти даарап, чемненилге черлеринде поварлап ажылдап турар. Огородка часкы ажылдар эгелей бээрге, арткан шииттиргеннерни ажылче хаара тудар. 
Бо чылдың эгезинде консерва бүдүрер цехти ажыдып, бирги кварталда 5 тонна куш эъдинден тушонканы бүдүрген бис. Ында амдыызында 4 кижини (2 эр, 2 херээжен) ажылче хаара туткан. Бо чылын ногаа аймаандан аңгы-аңгы маринадтарны, мүннерге ажыглаар холуксааларны, кат-чимистен хандыларны, инек эъдинден тушенканы бүдүрери планнатынган болгаш немей 5 ажылчын олут ажыттынар. Колонияның девискээринге теплицаны тудуп, ногаа аймаан немей тарыыр бис. 
Хоругдаткан хамаатыларны ажылче хаара тудар килдистиң начальниги Виктор Байыр-оол биче бүдүрүлгени таныштырды:
– Тушенкада куш эъди, дус, перец, лавр бүрүзүнден аңгыда өске холуксаа чок. Дагаа эъдин амдыызында керээ езугаар садып ап турар бис. Бо чылын эргелелдиң дузалал ажыл-агыйларынга дагаа­ларны немей садып ап, тудары база планнаттынып турар. Артык чарыгдал үндүрбейн, эки шынарлыг аъш-чем­ни болбаа­зырадып, рес­публиканың эдип-­чазаар ко­лонияларында хосталгазын ка­зыттырган­нар­ны ханды­рып эгелээни­вис улуг чедиишкин. Цехтиң дөрт ажылдакчызын эр­гелелдиң профессионал учи­­­лищезинге өөреткен. Олар­ның ша­­лы­­ңы кылган ажылындан хамаар­жыр, ортумаа-биле 6-7 муң рубль.
2016 чылда оран-сава дилеп, дериг-херексел садып, доктаал-­саавыр долдурар ажылдар эгелээн. Кызылдың бүдүрүлге комбинадының специалистери технологтуг арга-сүмезин кадып дузалашкан. Цехте шил сава чуур, хайындырып арыглаар дериг-херекселдерлиг болгаш белен консерваларны шыгжаар тускай соодукчулуг өрээлдер бар. Бир хүнде ортумаа-биле 90 хире банка ханды болгаш тушенканы бүдүрүп турар – деп, ол чугаалады. 
Бо чылын эдип-чазаар албан чери немей дериг-херекселдер садып алырын планнап турар. Чүге дизе ийиги кварталдан эгелээш, аъш-чем аймааның ассортиментизин көвүдедири көрдүнген. 
Шил банкаларның аксын мооң мурнунда хол-биле дуг­лаар­ турган. Тускай аппарат сат­кан соонда, ажыл чиигей берген. Автоматчыткан техника идегелдиг болгаш үени база камнаар. Дагаа эъдинден аңгыда яблок чулуундан хандыларны, чигирзиг суксуннарны база бүдүрүп турар. Бир, үш литр шил банка саваны катап-катап ажыглап болур болгаш, бүдүрүлгениң чарыгдалдарын эвээжеткен. 
Алексей цехте хандыларны белеткеп турар. Ол ийи чылга шииттирген. Эрткен чылын автомашина башкарып чорааш, орук кежип бар чыткан кижини таварганын чугаалады. Хосталгада Алексейни өг-бүлези манап турар. 
– Цехке ажылдаарга, үе дүр­ген эртер. Мен мында банкалар аксын бөөшкүннеп, дуглаар ажылды кылып тур мен. Суд шиитпири езугаар когараан кижиге 750 муң рубль материал­дыг когарал төлээр ужурлуг мен. Ынчангаш мээң 6500 рубль түңнүг шалыңым күүселде херээ езугаар когараан кижиниң агар санынче шилчип турар. Хөй түңнүг когарал акшазын ам-даа хөй чылдар дургузунда төлеп кээр мен. Ынчангаш автомашина башкарып чоруур чолаа­чылар кичээнгейлиг болуңар деп чагыыр-дыр мен. Орук озал-ондаандан кым-даа долузу-биле камгалаттынмаан дээрзин утпаңар. Айда бир катап хосталгаже үнер шөлээ көрдүнген. Ооң чурумун хажытпайн, өг-бүлем-биле эрттирер-дир мен. Хөй-ниити чуртталга бажыңында шииттирген эш-өөрүм-биле эп-найыралдыг чурттап турар бис. Оларның хөй кезии орук озал-ондаанга кижи кемдеткен азы амы-тынынга четкен, оор-суук кылган эр кижилер – деп, ол чугаалады.
Цехтиң херээжен ажылдакчызы наркотиктиг бүдүмелдер садып-сааргаш, туттурган. Ооң хосталгазын 5 чылга казып шиит­кен. Цехте ол банкалар чуп ту­рар. Хоойлу-дүрүм хажыдып, кем-херек үүлгедиишкини кылганынга ол хомудап чоруур. Херээженнерниң барык шуптузу чыдыг чашпан сатканы дээш, хосталгазын казыттырып турары хомуданчыг. Олар частырыгны кылгаш, «тайып ужар, даянып турар» дээн угаадыгда дег, түңнелдерни үндүрүп, бурунгаар көрүштүг ажылдап, шыңгыы боданып, шүгдүнүп эгелээн.
Чаа бүдүрүлге ногаа ай­маан­­дан аңгы-аңгы маринадтарны, мүнге ажыглаар хо­лук­саа­лар­ны, кат-чимистен хандыларны, борщ, рассольник, щи, инек эъдин­ден тушенканы бү­дүреринден аңгыда, компот, джем, вареньени болбаазырадып,­ рес­публиканың чурттакчыларын хан­дырар деп планнап турар.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу: Виктор Байыр-оол биче бүдүрүлгени таныштырып тур.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.