1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БУРУНГААРЛАП ЧҮТКҮҢЕР-ЛЕ!

«Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилели чоннуң улуг деткимчезин алган, бүзүрелдиг түңнелдери 2017 чылда ажыл-херек кырынга көстүп келген төлевилел болгай.
Республиканың көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының чанында хоочуннар чөвүлелиниң даргазы Б.С. Седейниң даалгазы-биле Тываның ырак-узак булуңнары Өвүр кожууннуң Дус-Даг, Чаа-Суур сумуларында «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң киржикчилери аныяк малчыннарның 2017 болгаш 2018 чылдарда мал кыштаг­лаашкынын канчаар эрттирип турарын хынаары-биле аңаа Чаа чыл бүдүүзүнде чордум.
Дус-Даг суурга чеде бергеним эртенинде тус черниң суму удуртукчуларынга келген ажыл-херээм дугайында чугаалааш, губернатор төлевилелиниң киржикчилери аныяк малчыннарның кыштагларын кезиир машина-балгат-биле дузалажырын диледим. Суму чагырыкчызы М.В. Тувер-оолдуң машиназы-биле малчыннарның кыштагларын кезиир болдувус. 
«Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң киржикчизи Алдын-Сай Одайның авазы Алдынай Найыраловнаны бажыңындан олуртуп алгаш, суур­дан 45 километр хире ырак черде аныяк малчыннарның кыштаанче чоруптувус. 
Алдынай Найыраловнаның ада-иези Ирбитейге хой, инек, сарлык дээш кандыг-даа малды азырап өстүрүп чораан мурнакчы малчыннар. Ачазы Найырал Осур-оолович Тумат Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадынга соңгудуп чорду. Алдарлыг малчынның уруунуң уруу Алдын-Сай өгбелериниң ажыл-ижин уламчылап турары бо.
Суму чагырыкчызы М.В. Тувер-оол, Алдынай Найыраловна база мен үжелээ Чаа-Суурну та­ва­рааш, Оргу-Шөлдү эрткеш, Кадый-Бажы углай белде орук-биле хап ор бис. Совхоз үезинде бо черге Кадый-Бажы бригадазының малы кыштап турган. Маңаа мал кыштагладырга, дыка таарымчалыг. Кадар оъттуг, сарыг-сигенниг кырлаңнарлыг болгаш чоогаларлыг, чавыс-чавыс ийлерлиг чер. Эң ылаңгыя хой кыштадырынга дыка таарымчалыг.
Ында туткан кыштагларның бирээзи «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң 2016 чылдан Чаа-Суурдан киржикчилери Сыгыт биле Анай-Хаак­ Серээлерниң кыштаа болду. Оларның хойлары аал чоогунда оъттап чорлар. 
Ийиги кыштаг төлевилелдиң 2017 чылда киржикчизи Чаа-Суур­дан Эрес Туматтың кыштаа. Аныяк малчынның хойлары тей­ни өрү оъттап бар чорлар. Күш-деңгели шыырак дээрзи каракка-ла илдең. Ылап-ла ындыг дээрзин, чоокшулады халдып чорааш, көрдүвүс. 
Эң ырак чер Ирбитейде Ал­дын-Сай Одайның кыштаа. Ону бир талазындан чалым хаялар дуглаан дөң кырында туткан, өске талазында хем бар. Мал азыраарынга таарымчалыг черни дыка шын шилээн. Кыштагга чедип келгеш, машинадан дүжүп турувуста, аныяк малчынның ачазы Улаан-Мерген бажыңдан үнүп келгеш, бисти уткуп алды. Мээң ажылдап турган үемде Улаан-Мергенниң ада-иези Чозаның малчын бригадазының мурнакчы малчыннары, төрүүр хой үргүлчү кадарып, бедик көргүзүглерни доктаамал чедип ап чорааннар.
«Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң киржикчилери аныяктарның кыштаан эргип, ону сонуургап көрдүвүс. Ажыл-ижинге оларның кызымаа каракка-ла илдең: ка­жааның азыында кургаг өдекти бөлүп, көк сигенни болгаш пресс­­тээн сигенни чадагай кажаада сарааттап, мал чылгаар дусту арыг черлерде кезек-кезек кылдыр салгылап каан.
Төрүүр хойларны эдержилгеге киирип, дөрт кошкарны сал­ганын ачазы Улаан-Мерген дыңнатты.
Аныяк малчыннарның ба­жы­ңынче кирип келдивис. Ооң ишти арыг-силиг, чылыг, мал­чыннарның амыдырал-чуртталгазынга чугула херек болгаш эптиг эт-херексел-биле де­риттинген болду. «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор тө­ле­вилелиниң 2016 чылдан киржикчилери Алдын-Сай биле Олча Одайларның ажыл-ижи-биле таныжып көрдүвүс. Төрүүр 200 хойдан 179 хураганны эрткен кыжын онча-менди камгалап алган болдулар – ол кончуг эки көргүзүг. 
— Төрээн хойларның чаш төлүн чидириг чок камгалап алыр дээш, уругларым дүн-хүн дивейн, дыка кызымак ажылдап турдулар – деп, ачазы Улаан-Мерген чугаалады. 
Аныяк малчыннарга кыштаг­лаашкынны эки эрттирерин, чаа чылда оларның ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзээш, Ирбитейден дедир чоруптувус. Орук ара Эрес Туматтың кыштаанга киреривиске, авазы Светлана Тумат бисти уткуп алды. Малчыннарның ажыл-ижи-би­ле таныштывыс. Кыштагда бажыңны, кажааны бо чылын чаа туткан, төрүүр 200 хойну алган улус болду. Хойларны сула эдержилгеже октябрь 15-те киирген, оларга беш кошкарны салган. Планнап турары-биле алырга, төрүүр 200 хойдан нии­тизи-биле 150 хураганны алыр ужурлуг. Кыштагны бо чылын чаа туткан болгаш, чаш малдың кажаазының иштинге чадып, оларның чыдынын кургаглаар өдекти Чаа-Суурда бажыңының чанында белеткеп каан. Эрес боду кыштагда чок, эмнелгеде, ынчангаш хойларны Эрестиң акызы кадарып турар. Сиген-ширбиишти, малга дусту четчир кылдыр курлавырлап алган. 
Сыгыт биле Анай-Хаак Се­рээлерниң, Ай-Хаана биле Алдын-оол Доңгактарның  кыштаг­ларынга баарывыска, оларның кышка белеткели, ажыл-ишчи тура-соруу эштеринден тудавас аныяктар болду. 
«Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң киржикчилериниң турлагларынга тус черниң мал эмчилери Сылдыс Иргит, Дембирел Отсерен олар доктаамал барып, малдың кадыының байдалын хайгаарап, аарыгларга удур тарылганы кыл­ганын аныяк малчыннар чугаалап турдулар.
Губернатор төлевилелин бот­тандырып чорударынга тус черниң эрге-чагыргазы база улуг организакчы рольду ойнап турар. Эң ылаңгыя кыштагларны, ында бажыңнарны, мал кажааларын тударынче аңаа киржир күзелдиг кижилерни эвилелдээн.
Бергелерни эртип тургаш, 
Бурунгаарлап чүткүңер-ле!
деп, аныяктарның ажыл-ижин, тура-соруун Чаа чыл-биле алгап каар-дыр мен.
Билчиир Натпит,
Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.