1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БУРУНГААР КӨРҮШТҮГ УДУРТУКЧУ

Башкы кижиниң ажылы – эң-не хүндүткелдиг. Бодум хуумда башкы эртемимни практика кырында ажыг­лавайн чоруур-даа болзумза, ук мергежилдиң кайы хире солунун болгаш харыысалгалыын билир мен. Бистиң чаңгыс курска өөренген эш-өөрүвүс Тываның аңгы-аңгы булуңнарында башкылап ажылдап чоруурлар. Дооскандан бээр хөй-даа эвес 5-ле чыл эрткен-даа бол, аравыста удуртукчулап чоруур, дээди категорияның башкылары апарган эштеривис база бар. Оларның аразындан Буян-Билэг Ооржактың дугайында номчукчуларга таныштырыксадым. 
Буян-Билэг Омаевич алыс боду Барыын-Хемчиктиң Дөң-Терезин чурттуг кижи. Ол 2011 чылда Тываның күрүне уни­верситединиң филология факультединиң төрээн дыл болгаш чогаал мергежилин доос­каш, Чадаананың 1 дугаар школазынга  башкылап ажылдай берген. 2014 чылда ук школаның директору кылдыр томуйлаткан. Амгы үеде аныяк башкы, арга-дуржулгазы эвээш-даа болза, даанган ажылын холга быжыг ап, школаның ажыл-ижин чедиишкинниг удуртуп чоруур.
Ол чажындан тура авазының «Башкы боор сен шүве, оглум!» дээн күзелин боттандырып, башкы эртемин чедип алган. Школага, университетке-даа эки өөредилгелиг, хөй-ниитичи, бот-тывынгыр ажылдарның идепкейжизи чораан. Аныяк башкылар аразында болуп эртип турар республика чергелиг «Чылдың башкызы» мөөрейге, эртем-практиктиг конференцияларга док­таамал киржир. 2014 чылда республика чергелиг «Эки тоолчу» деп мөөрейге ооң белеткээни 9-ку класстың өөреникчизи Чимит Ондар тии­лекчи, ол-ла мөөрейниң башкылар аразынга боду база шаңналдыг черни ээлээни ооң башкы мергежилиниң баштайгы чедиишкини болган. 2016 чылда «Чылдың башкызы» деп республика чергелиг улуг мөөрейниң «Эң-не эки эр удуртукчу» деп номинациязынга тиилекчи бооп, дээди категорияның башкызы деп бедик атты чедип алган. 
Черле ынчаш ук школада чылдың-на 800 хире өөреникчини кижизидип, өөредип турар башкылар аразында шаңнал-макталдан дүшпейн, ажылдап чоруур башкылар-даа, республика чергелиг олимпиадаларга тиилекчи болуп үнүп турар өөреникчилер-даа хөй. Күш-культура, хүреш, ча адарының кичээлин эрттирер бичежек залды чоокку чылдарда школа чанынга тудуп алыр деп школаның демниг коллективи планнап турар. 
“Амгы үеде өөредилге талазы-биле чаа-чаа тускай программалар болгаш­ төле­вилелдерниң боттанып турары өөрүнчүг. Чуртувустуң удуртулгазының шын системажыттынып тургустунган ажылының үре-түңнелдерин бедик үнелээр мен. Ынчалза-даа көдээ суурларда чаш ажы-төл өөредип, кижизидип турар ниити төптеривис херек ужурлуг деңнелче четпейн турар. Ылаңгыя школа назыны четпээн уругларга олуттар чедишпези хевээр артпышаан, а бар-ла уруглар садтары болгаш школаларның иштики дерилгези чаа үениң негелдезинге дүүшпес. Ындыг-даа болза, бо айтырыгны чоокку үеде Чазак, Өөредилге яамызы шиитпирлеп эгелей бээр боор деп идегеп турар бис. Чүге дизе эки байдалга өөренип, кижизиттинген чаш ажы-төлден келир үениң сайзыралы дорт хамааржыр дээрзин шупту билир болгай бис. Чаа үениң дериг-херекселдери-биле чүгле хоорай школаларын эвес, а көдээ суурларның өөредилге черлерин база хандырары эң-не кол” – деп, аныяк директор чугаалады. 
Буян-Билэг Омаевич башкы 3 чаптанчыг ажы-төлүн өстүрүп чоруур, аныяк ада. Өөнүң ишти Сай-Суу Ооржак орус дыл баш­кызы. Олар ТывКУ-га өөренип турган чылдарында факультетке-даа, ниити-чуртталга бажыңынга-даа байырлалдар болгаш хөй-ниити ажылдарынга эң-не идепкейлиг студентилер чорааннар. Ынчалдыр-ла аныяктар бот-боттарын тыпчып алганнар. Улуг уруу Аюша (6 харлыг) келир үеде эмчи боор күзелин амдан эгелээш чугаалаар, оон бичези Алантос (3 харлыг), эгиннеринде сылдыстарлыг хеп кедер ажылдакчыларны аажок сонуургаар, хеймер оглу Сумбэр ам-даа чаш. “Алыс бодун топтап орарга, улуг мөге боор шынарлыг кижи” деп ада-ие оглун чассыдар. 
«Амыдырал чуртталгага ынак, патриотчу болуп, өскен, төрээн чер-чуртуңарның, дөргүл-төрелиңерниң чоргаарланыр оглу болуңар! Эр адыңарны кезээде бодап, төлептиг эвес чүүлдер кылбас ужурлуг силер! Бурунгаар көрүштүг, мерген-угаанныг болуп долгандыр турар кижилерден кезээде бир баш бедик чоруңар!» деп, ынак башкывыс Мария Амын-ооловна Күжүгеттиң чагып-сургаан сөстери ооң ажыл-ижиниң чалгыны болган.
Муң-муң кижилерге үлегерин көргүзүп чоруур Тываның ховар оглу, Россияның маадыры Сергей Шойгуга ооң хүндүткели улуг. Оон үлегер алыксаар болгаш, ынак маадырының дугайында үнген медээлерни үргүлчү-ле сонуургап чоруур. Төөгүден алыр чүве болза, Сүбедей маадырны, Буян-Бадыргы ноянны болгаш Арзылаң Күдеректи үлегерге алыр.  
Ооң удуртулгазы-биле ук школа 2015 чылда Санк-Петербург хоорайга болуп эрткен Россия чергелиг  “Келир үениң школазы” деп шуулганга идепкейлиг киришкеш, “Россияның 100 тергиин школаларының бирээзи” деп бедик үнелелди алган. Аңаа немей “Чылдың директору” деп хүндүлүг атка, хөрек демдээнге школа директору төлептиг болган. Оон аңгыда ук школа 2016 чылда “Республиканың эң-не тергиин эр башкылар коллективи” деп мөөрейниң 5 тиилекчилериниң бирээзи болуп, бо чылын Чазактың 200 муң рубль түңнүг грантызынга база төлептиг болганнар. 
Амгы үеде чедип алган чедиишкиннериниң чажыды чажындан-на эки кылдыр кижизидип каан ынак иези Фатима Кустук-ооловнаның кызыл күжүнүң үре-түңнели, амыдыралдың берге үелеринде өрү тыртып, чедип чоруур уругларының иезиниң деткимчези, эртем-билиг чедирип каан башкыларының буяны, өөрүшкү-муңгаралын деңге үлежип чоруур эш-өөрүнүң салдары, демниг болгаш на­йыралдыг коллективиниң ачы-дузазы база бодунга улуг бүзүрели деп директор башкы санап чоруур.
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.