1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БУРУНГААР ХӨГЖҮЛДЕГЕ УЖУР-ДУЗАЛЫГ

Тыва регионалдыг салбырның бир дугаар кежигүннери.

“Тываның аныяк эртемденнер школазының” шуул­ганынга ажылым аайы-биле чорааш, Россияның аныяк эртемденнер эви­лелиниң Тыва регионалдыг салбырының даргазы Валерия Сергеевна Канны онзалап демдеглээш, ооң дугайында чүгле мен эвес, а өске-даа номчукчулар сонуургаар боор дээш, ужуражып чугаалаштым. 

– Сөөлгү үеде эң-не солун эртем ажылы кылып турар аныяк эртем ажылдакчыларындан кымнарны адап болур силер, Валерия Сергеевна? 
– Ийи-чаңгыс кижини адап болбас. Чүге дээрге аныяк эртемденнер хөй. Олар шупту аңгы-аңгы угланыышкыннарда ажылдап чоруур. Чижээлээрге, аныяк эртемденнер Григорий Монгуш, Шолбан Солдуп – олар хүннүӊ херелдериниӊ дузазы-биле ажылдадыр батареялар дуга­йында шинчилел кылып турар. Ол республиканың экономиказынга кончуг чугула. Энтомологтар Свет­лана Күжүгет, Чиңгис Ховалыг – олар курт-кымыскаяктың кайыын чем тып чип турарының дугайында шинчилел ажылын кылып турар. Курт-кымыскаяк дугайында шинчилээри база чугула, чүге дээрге олардан аарыг-аржык-даа тыптып кээп болур. Бир эвес көдээ ажыл-агыйны алыр болзувусса, аныяк эртемденнер кады ажылдап турары дуржулгалыг ажылдакчыларның арга-сүмезин ап турары база дыка эки. Олар теорияга даянып шинчилеп алырга, а херек кырында амыдыралда канчаар боттандырарын дуржулгалыг коллегаларының тайылбырлап, өөредип чорууру база дыка эки. Экономист Регина Тайбыл арат ажыл-агыйының дугайында шинчилел ажылын кылып турар. Экономиктиг талазындан арат ажыл-агыйы кайы хире орулгалыг болурун өөренип, көрүп алыры база артык эвес. Эртемден бүрүзүнүң шинчилеп чоруур ажылы ниитилелдиң бурунгаар хөгжүлдезинге улуг ужур-дузалыг.
– Кайы-кайы адырларда эртем ажылдакчылары чедишпейн турар ирги?
– Мен бодаарымга, информастыг технология, математика, социология, археология дээн ышкаш ылаптыг эртемнер болгаш медицина талазы-биле шинчилел кылыр эртем ажылдакчылары чедишпейн турар. Эртем кижилерниң амыдыралын чиигедир болганда, амыдыралдың шупту талаларынга шинчилел ажылын кылыр эртемденнер херек. 
– Школаны чаа дооскан оолдар, уруглар эртемден болук­саан болза, чүнү канчаарыл? 
– Кандыг эртем талазы-биле эртемден болуксап чоруурун, кандыг темаларны сонуургаарын тодарадып алыр, ооң соонда ол эртемниң башкызынга чугаалаар. Чамдык уруглар математикага ынак, а бир чамдыызы чогаал болгаш дылга сонуургалдыг болур. Күзелин илереткен өөреникчизинге чүнү канчаарын башкызы айтып, кайы теманы шинчилээрин тодаратчып, дузалажып, шилип алган темазын кады шинчилеп эгелээр. 
– Эртемден ажы-төлдүг болур дизе...
– Ажы-төлүн эртемден кижи болзун деп бодаар болза, школадан-даа эвес уруглар садындан-даа эвес, а өг-бүлеге ада-иезиниң кижизидилгезинден эгелээр. Ада-ие чаш уруунга солун айтырыг­ларны салып, ооң-биле чугаалажып, айтырыгларның харыызын тыптырып ойнадыр. Өскен тудум, чаш уругга даалгалар улгадып орар ужурлуг. Бодунуң кылган ажылын үнелеп билир кылдыр өөредири чугула. Чажындан тура бичии уругларны бо чаңчылдарга өөредип каар болза, алызында барып чүгле эртем ажылы кылырынга эвес, а өске-даа чогаадыкчы ажылдарга ажыглаар. Ол бичии-бичии чаңчылдар амыдыралга чугула херек “дүлгүүрлер” апарып, кандыг-даа мергежилге ажыктыг болуп, кижини улуг чедииш­киннерже чедире бээр. Бичии кижини сонуургак, чаа чүүлдер билип алырынга ынак кылдыр өөредири чугула. Ынчан ажы-төл алызында барып езулуг кижилер болур. 
– Эртем ажылы дээрге...
–... шинчилеп турар ажылыңга бүгү сагыш-сеткилиңден берди­нериң, бодуңнуң өске ажыл-херектериңни соңгаарладырың-дыр. Ажыы-биле чугаалаарга, күштүг сонуургал-дыр ийин. 
– Бодуңарның дугайыңарда чугаалап бээр силер бе? 
– Чыраа-Бажы суурга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге үш кыстың ортуну болуп төрүттүнген мен. Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Сеп суурнуӊ №1 ортумак школазын 1995 чылда дооскаш, Омск хоорайның күрүне университединиң төөгү факультединче кирип алдым. Чүге төөгү? Чүге дээрге школага өөренип турумда төөгү кичээли болур чогууру биле болбайн турган. Ынчангаш шоолуг билбес эртемимни өөрениримге меңээ солун ышкаш болган. Ынаар дужаап кирип алганымга хомудавас мен. Өөренип эгелей бергенивисте, бир дугаар хурал болган. “Улус аңгы-аңгы эртем-билигни, мергежилди чедип алыр. А төөгү эртемнерин чедип алырыңарга, ол чуртталгаңарның төнчүзүнге чедир силерниң-биле кады артып каар. Төөгү дээрге кижиниң кижи болуп хевирлеттинеринге кончуг күштүг өзек-тир. Кижиниң чуртталгазында эң-не чугула ийи эртем бар. Ол дээрге филология болгаш төөгү-дүр. Олар силерниң культураңарның деңнелин көргүзүп турар” – деп, теология факультединиң бир дугаар деканы А.И. Петровтуң чугаалаан сөстерин кажан-даа утпас мен. Оон бээр 22 чыл эрткен. Уттур хамаанчок харын-даа чыл келген тудум ол, шынап, ындыг деп бадыткалды ап чоруур-дур мен. 
– Эртемден болур күзелиңер кажан оттуп келген ирги? 
– Дөрт дугаар курска өөренип турумда, мээӊ башкым, төөгү эртеминиӊ кандидады Валерий Михайлович Кадневский меңээ янзы-бүрү даалгалар бээр турган. Оларны дыка сонуургалдыг болгаш шынчызы-биле күүседир турдум. Ооң соонда башкым меңээ аспирантураже кирерин сүмелээн. Беш дугаар курс соон­да, Омск хоорайның күрүне университединиӊ аспирантуразынче кирип алгаш, ону доозуп алдым. 2007 чылда “Тываныӊ солун-сеткүүл периодиказыныӊ тургустунганы болгаш сайзыралы (1921-1985 чылдар)” деп темага диссертациямны камгалап алган мен. 2004 чылда Тывага келгеш, Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунга ажыл дилеп чеде бээримге, социология секторунда ажылчын олут бар болган. Ынчангаш социологтуг шинчилелдер кылып эгелээним бо. Ол дээш бичии-даа хомудавас мен, а харын-даа меңээ тааржыр-дыр деп бодаар мен. 
Ынчалза-даа бодумнуң ооң мурнунда кылып турган ажылда­рымны база уламчылап чоруур мен. 2011 чылда Тываныӊ пар­лалгазыныӊ төөгүзүнүң дуга­йын­да бир дугаар номум, а 2016 чылда – “Кызыл чугаалап база көргүзүп турар” – деп, тыва радио болгаш телевидениениӊ төө­гүзүнүң дугайында номум үнген.
– Ада-иеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Мээң ачамны Сергей Борбак-Караевич Монгуш дээр. Ол билдингир диш эмчизи турган. Ачамга чоргаарланыр мен. Чүге дээрге ол Кызылдың эмчи училищезиниң диш кылыр салбырын дооскан эвээш санныг оолдарның би­рээзи. Училищеге өөренип тургаш, авам Монгуш Анай Даваалановна-биле таныжып алган. Училищени доозуптарга, ачамны Чадаана хоорайже чорудупкан. Аңаа бичии ажылдап чоруй, улаштыр өөренип, эмчи болур күзелин чедип алыр дээш, Иркутск хоорайда эмчи институдунче чорупкан. 
Орустаары багай болгаш, баштайгы чылында шылгалданы эртпейн барган. Ынчалза-даа ол дээди эртем чедип алырынга, эмчи болурунга аажок күзелдиг турган болгаш, бир чыл иштинде белеткел курстарынга өөренип кыштааш, орус дылга ыяк-так өөренип алгаш, дужаап кирип алган. Бистерни, авам биле ийи бичии уругларын, Иркутск хоорайже ап алган. Үш харга чедир чүгле тыва дылга чугаалаар турган кижи аңаа баргаш, орус дылга эки чугаа­ланып өөренип алган мен.
Иркутск хоорайга өөредил­гезин дооскан соонда, ачамны Сарыг-Сепче чорудупкан. Ачамга диш салдырып алыр дээш, республиканың кайы-даа булуң­нарындан кижилер кээп турган. Ол аажок чугаакыр, ажык сеткилдиг кижи. Чаныш-сыныш чок ажылдап, шупту улуска дузала­жып турган. Ачамның арын-шырайын болгаш аажы-чаӊын дөзээн мен. Хомуданчыг чүве, ачам 1989 чылда көңгүс аныяк назынындан, озал-ондакка таварышкаш, бис­тен чарлып чоруткан. 
Ававыс Анай Даваалановна Монгуш. Ол — фельдшер-акушер. Бүгү назынында эмчи шугумунга ажылдаан. 
Бисти үш кызын авам чаас­каан эӊ-не берге чылдар үезинде кижизидип, шуптувуска дээди эртемни чедирип каан. Ынчангаш авамга өөрүп четтиргеним илере­дир мен. Ачамныӊ төрелдери, эш-өөрү шыдаар шаа-биле биске дузалажып турганнар. Ынчалза-даа чажымдан-на чүгле бодумнуң күжүмге ынаныр турган мен. Ын­чангаш студентилеп тургаш өөрен­мишаан, ажылдап база турдум.
Мээӊ улуг угбам Аяна Чульдум башкы болгаш ИХЯ-га ажылдап чораан. Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада. Дуӊмам Светлана Тулуш Тываныӊ национал музе­йинде ажылдап, эртем ажылын кылып, диссертация камгалаарынга белеткенип турар. Ол Хакасияның күрүне университединиң аспирантуразын дооскан.
Өөм ээзи Тулуш Демир Константинович база эртем ажылдакчызы, археолог, төөгү эртеминиӊ кандидады. Бот-боттарывысты деткижип чоруур бис. Ийи ажы-төлдүг бис. Улуг уруувус Карина 17 харлыг, бичиизи – Амира, удавас ийи харлаар. 
– Силерниң көрүжүңер-биле он чыл болганда Тыва кандыг байдалда турар ирги?
– Бир эвес амгы үеде дег даштыыртан дуза манап олурар болзувусса, кандыг-даа өскерлиишкин чок болур деп бодаар мен. Келир үеде чурту­вус сайзыразын деп бодаар болзувусса, амдан эгелеп, бир-ле дугаарында ажы-төлдү эки кижизидип, келир үеге белеткеп, чогаадыкчы хөөннү оларга оттурар болза эки. Чогаадыкчы хөөннүг уругларның сайзыралы бедик болур. Сайзыраңгай бичии уругларның угаан-медерелиниң ажылдаары безин бир тускай сагынгыр-тывынгыр болур. 
– Шинчилеп турар ажы­лы­ңар чоннуң социал байда­лы­ның дугайында ышкажыл, хоорайның кудумчуларында улчумал кижилеривистиң дугайын­да чүнү чугаалап болур силер? 
– Улчумалдарга тускай шинчилел ажылы кылбаан бис. Ынчалза-даа бо теманы өөренип көөрү чугула. Оларны эвээжеп азы көвүдеп турар деп түңнел сөс чугаалап шыдавас мен. Ийе, амыдыралындан аза берген, чурттаар оран-савазын, ажыл-агыйын, чоок кижилерин чидирген дээш кандыг-даа улус турар. Эң-не муң­гаранчыг чүве, чүл дизе ол улчумал улустуң аразында хөй кезии чурттаар оран-савалыг, дээ­ди эртем доос­кан дипломнарлыг улус болуру. Олар амыдыралдың кандыг-ла-бир бергезин эртип шыдавайн, сула салдынып, дүжүп берипкен, сагыш-сеткили хоозу­раан улус болур чорду. Ынчангаш бо айтырыгны кагбайн, шинчилээр болза эки деп бодаар мен. 
– Чүдүлгеге хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер? 
– Ол бистиң сайзыралывыс­ка чугула черни ээлеп турар. Тываныӊ Камбы-лама эргелели болгаш хөй-ниити организациялары дыка эки чүүлдерни кылып турар. Ынчалза-даа чон аразында чүдүлгени ханы билбейн турарлар база бар деп бодаар мен. Сөөлгү үеде чон чүдүлгени хөй кезиинде ажыг­лаар апарган. 
– Ол эки бе азы багай бе? 
– Мен бодаарымга, багай. Чижээлээрге, чүгле бир-ле берге чүүлге таваржып, кестиң кырынга келгеш, Бурганче көрнүп, дуза дилээр. Чүдүлге дээрге бир-ле чүүл дилээри эвес, а сагыш-сеткилдиң байдалы-дыр. Бир-ле дугаарын­да кижиниң иштики сагыш-сет­ки­ли­ниң өскерлиишкини-дир ийин. Чам­дык улус Библияны, а бир чам­дык улус буддисчи судурларны, а бир чамдык улус Коранны өөренип турар дээш аңгы-аңгы чүдүлгелерлиг-дир бис. Хомудан­чыг чүве – “Буддист мен” азы “Хрис­­тиан мен”, “Чүдүлгелиг мен” дээр, ол хирезинде кайы-даа өөре­дигге дүүшпес чүүлдер кылып чоруур таварылгалар тургулаар. 
Ынчалза-даа чоннуң сөөлгү үеде чүдүлгеже чүткүп эгелээнин эки деп санаар мен. Мээң колле­галарымның аразында-даа чүдүлгеже кирип, өөренип эге­лээш, эки талазынче өскерлип, өзүп турар улус бар.
– Ынакшыл силерге...
– Ынакшыл дээрге кижиге эң-не чугула чүүл. Ол кижи бүрү­зү­нүң чуртталгазынга турар ужурлуг. Сеңээ ынак кижи дээрге-ле сагыш-сеткилиңни билип, үлежип, сени хүндүлеп, сээң бичии четпес чүүлдериңни хүлээп алыр кижи-дир. 
Бодумнуң дуржулгамга үндези­лээш, ынакшыл чоорту азы оожум келир деп билиишкинни бадыткап болур мен. Үр чурттаан тудум, чурт­талгамның төнчүзүнге чедир чурттаар кижим бо-дур деп билип, хүнден хүнче ол бодалым күштелип орар. 
– Делегейде эң-не эргим чүүл...
– Бирээде, өг-бүле. Чаңгыс катап чурттаар чуртталгазын кижи аас-кежиктиг чурттаар ужурлуг, а аас-кежикти өг-бүлеге ажы-төлүн, уйнуктарын кады чурттаан эжи-биле кижизиткенинден алыр. 
Ийиде, хөй-ниити ажылы. Хөй-ниити ажылында 11 чыл болуп ту­рар мен. Үште, ки­жи­ниӊ оран чурту. Ол дээрге төрүттүнген бол­гаш чурттап чо­руур чериниң сайзыралынче бүгү сагыш-сеткилинден бердинери-дир. 
Чугаавыс төнчүзүнде Чаа чыл таварыштыр кижи­лерниң салган сорулгалары боттанып турарын күзедим! 
Айдың ОНДАР чугаалашкан. 
Чуруктарны маадырның архивинден алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.