1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БУРУН ТӨӨГҮЖЕ ШЫМНЫП КИРЭЭЛ

«Хааннарның хааны». Тываның национал музейинде мындыг аттыг көжүп чоруур кайгамчык онза делгелге октябрь 26-да байырлыг байдалга ажыттынган. Хааннарның хааны дээрге, делегейде эң бир дугаар кончуг улуг империяны тургускан, Моол күрүнениң өндүр улуг Чаңгыс хааны, кайгамчык салым-чаяанныг император, шериг баштыңы Чиңгис-Хаан ол. ЮНЕСКО Чиңгис-Хаанны II муң чылдарның эң шылгараңгай кижизи деп санаан.
Бистер тывалар, Төп Азия чоннары-биле ук-дөзүвүс, аржай-буурул төөгүвүс тудуш болганывыста, шак мындыг онзагай ужур-уткалыг делгелгениң Тывада моорлап келгенинге аажок өөрүп, ону сонуургап көөр, төөгүнүң балалбас истерин, ооң тыныжын бурун шагның хааннарының, маадырларның дүрзү-хевирлерин дамчыштыр сагыш-сеткиливиске медереп, кеживиске өйдүктүрер аас-кежиктиг болган-дыр бис. Делгелгени ажыдар мурнунда Тываның национал театрының артистери «Кым сен, Субедей маадыр?» деп шииден үзүндүнү көргүзе кааптарга, оон-моон келген даргалар байыр чедириишкиннериниң сөстерин чугаалааннар.
Делгелгениң кызыл кожаазын кескен соонда, Национал музейниң директору, эртемден Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей боду экскурсовод болуп алгаш, дошкун болгаш ооң-биле кады чогаадыкчы, тургузукчу 13 вектиң төөгүзүнче шымныгып киреринче чалааш, ону кончуг билдилиг тайылбырлап, сонуурганчыг кылдыр чугаалап берген. Делгелгениң ортузунда Өндүр улуг күрүнениң ыдыктыг ак Тугу – мөңге тайбың үени оштаан, улуг империя болганының сүлде демдээ, 9 ак өгнү, (азы аъттарны?) овурлаан, чел-кудуруктан кылган 9 ак адагаштар. Ол сүлде Тук сагыштап каан өгнүң ортузунда өшпес ожуктуң орнунда турупкан.
Дүрзү-хевирлерни өг долгандыр тургускан. Өгнүң чүък баарында аякта сүттүг шайын аартап олурар Джамуха. Каадыр-оол Алексеевич ону урянхай чораан чадавас деп-даа даап бодаашкынын чугаалай каапты. Канчаар-даа бодаарга, тудуш азиат­ аймактар чораан болганывыста, Джамуха дөмей-ле бистиң бурунгуларывыстың бурунгуларының кайгамчык шылгараңгай кижизи. Чиңгис-Хаанның алыс ады Тэмуджин,­ Джамуха ооң бичиизинден өңнүү, «андазы», харын-даа халышкылар бис дээрзин кады даңгыраглажып чорааннар. Ынчалза-даа бодунуң үезиниң бир онзагай, шылгараңгай кижизи Джамуха эрге-чагырга, дүжүлге хунаашкаш, улуг күрүнени башкарарынче чүткээш, Чиңгис-Хаанга удур туржуп үнген. Сөөлүнде амгы Тываның Таңды-Уула талазынче (К. Бичелдейниң чугаалааны-биле: бодунуң чуртунче) дезип чоруткаш, аңаа туттуруп алган. Ооң соон­да өскерликчи чоруу дээш 1205 чылда шаажылаткан. Чиңгис-Хаан кара кезээдеги кады сурукчузу, кончуг өңнүү чораан, ынчалза-даа удурланыкчызы апарган эжин дөмей-ле Гур-Хаан деп бедик үнелеп, ону хааннар орнукшудар онзагай езулал-биле сөөлгү оруунче үдеп каан.
Джамуханың соон дарый Чиңгис-Хаанның салгакчылары, 4 оглу турар, дөмейлери, чараштары-даа аажок, кончуг-даа оолдар: Толуй – Чиңгис-Хаан биле Бортэниң дөрт оглунуң эң бичези. Ол кончуг дидим, коргуш чок Тулуй-Хаан деп төөгүже кирген. Чиңгис-Хаан 1227 чылда Бурган оранынче аъттаныпкан соонда, Толуй ийи чыл иштинде улуг империяны эргелеп-башкарып турган. Тулуй-Хаанның 4 оглу база Моол күрүнениң улуг хааннары чорааннар. Бир оглу Хулэг Илханат күрүнезин доктаадып тургускан.
Тулуйнуң чанында – Цагаатай, Чиңгис-Хаанның ийи дугаар оглу. Ол Чагатай күрүнезин үндезилээн. (Бисте Чагытай хөл бар: аттарның дөмейинден безин бурун төөгүвүс кайы хире тудужун эскерип болур). Ооң салгалдары Бухара күрүнезин тургускан болгаш Улуг моголдарның хаан башкарылгазын доктааткан.
Ооң соонда Угэдэй-Хаан турар. Ол Чиңгис-Хаанның үш дугаар оглу. Чиңгис-Хаанның соонда Моол империяны 1229-1241 чылдарда башкарган императору. Ооң эргелеп-башкарылгазының үезинде Чөөн Европа, Россия, Кыдаттың улуг кезии Моол күрүнениң чагыргазының адаанга барган. Ол империяның экономиктиг күчүзүн хөлчок бедиткен, кончуг эртем-билиглиг, бурунгаар үзелдиг удуртукчу хаан чораан. Ол хөй эки чаартылгаларны киирген. Сарыг далайдан Адриатикага чедир орукка айыыл чок чорукту хандыргаш, хостуг садыглажылга аргыжылгазын тургускан. Азия биле Европаны тудуштурган хаан.
Ооң дараазында Чиңгис-Хаанның улуг оглу Джучи (1178-1227 чч.). Ооң чуртталгазы амыр эвес, чырык черге көстүп келгени безин чингизидтерге тывызык айтырыг­лыг. Чүге дээрге авазы ону иштиг тургаш, меркиттерниң холунга туттуруп чораан, ынчангаш «меркиттерниң сыскындызы» деп-даа ададып чораан. Чеже-даа ындыг болза, Чиңгис-Хаан улуг оглум дээш Джучиге аажок, өзүп кээрге, улуг походтарже бүзүреп чорудуп турган. 1207 чылда ону Субедей-биле кады Барыын чүкче чорудупкан. Ол чорааш, капчак черлерже кирбейн, Новосибирск, Красноярск девискээрлерин таварааш, Эргек-Дыргак тайгазын эрткеш, амгы Каа-Хемни (ол үеде Шишкит хемни) кешкеш, Шишкит бажын таварты төп Улусче ажа бергеннер. Ам чүгле Каа-Хемниң үстүнде аксын Шишкит деп адап турар. Джучи – кайгамчык салым-чаяанныг шериг баштыңы, Азия болгаш Европа девискээрлерин хаара туткан Алдын Орда күрүнезиниң тургузукчузу, улуг империяның иштинде бир улуг күрүнениң чагырыкчы хааны. Субедей ооң дагдыныкчызы, Джучи дайын-чаага арай тура чок болурга, ону хайгаарап база чораан. Адазының соонда, барык чаңгыс чылда Джучини хораннап кааны, азы өске кандыг-бир арга-биле өлүргени тывызык болуп арткан.
Джучиниң улуг оглу, салгакчызы, Чиңгис-Хаанның ынак уйнуу Батый-Хаанга империяны чагырып-башкарар эргелер 1230 чылда дамчыттынып келген. Ол империяның девискээрлерин улам алгыдып, сайзырадырынга салымныг хаан болган.
Өгнүң эң дөрүнде – Чиңгис-Хаан боду саадап олурар. Моолдарның өндүр улуг хааны, Моол күрүнениң – кайгамчык улуг империяның тургузукчузу, үндезилекчизи. Ооң алыс төрүмелинден адын Темуджин дээр, Темучин деп-даа турар. Чиңгис-Хаан дээрге ооң эрге-дужаал ады, ол атты канчаар-даа аажок улуг империяны башкарып-чагырар эргени тывыскан курултайга алган. Чиңгис-Хаан дээрге кара чаңгыс улуг хаан дээн уткалыг, азы далай ышкаш улуг (түрк дылда тенгиз дээрге далай дээн чүве-дир), оон бедик эрге-дүжүлге чок. Чиңгис-Хаанның төрүттүнген чылы база карышкактыг: 1157 деп-даа турар, 1161 азы 1162. Чөөн чүк улузунуң хырын иштинде харын катай санаар чаңчылы-биле 1162 деп-даа болур.
Чиңгис-Хаан мөңге көк Дээрден чаяаттынган кайгамчык салымныы, оккур угаанныы, өттүр көрүүшкүннүү-биле канчаар-даа аажок күштүг империяны, түмен-түмен шериглерлиг армияны тургузуп шыдаан, моолдарның ара-аразында месилдешкен аймактарын, аңгы-аңгы улустарын каттыштырган, онзагай уран талантылыг император, улуг күрүне баштыңы, кайгамчык салым-чаяанныг шериг полководчу. Түмен дээрге он муң аъттыг шериг. Ооң шериг башкарылгазы оннап, чүстеп, муңнап санаттынар, кончуг таарымчалыг тургузуглуг турган. Ол кайгамчык угаанныг, чаагай чаартылгаларны кылган. Европа болгаш Азия диптерниң калбак-делгем девис­кээрлерин эжелеп ап, аңгы-аңгы чоннарын язы-сөөгү, шажын-чүдүлгези хамаанчокка бодунуң чагыргазының адаанче албатылары кылдыр каттыштыргаш, эвилелдеп ап, делегейниң чартыын чагырып чораан. 
Ооң оң талазында бо удаада чаңгыс-ла херээжен кижи, Чиңгис-Хаанның авазы Оэлун олурар. Чиңгис-Хаан авазының ачызында ол дошкун үеде менди арткаш, эң онзагай, улуг Хаан, бүдүн делегейде алдар-сураглыг маадыр кылдыр шылгарап үнүп келген.
Ооң дараазында Чиңгис-Хаанның бичии дуңмазы Хасар, кончуг-даа коргуш чок дайынчы маадыр, чазыг чок адар ча адыкчызы. Боорчу биле Мухулай – Чиңгис-Хаанның эрес-дидим дайынчылары, дузалакчылары, камгалакчы маадырлары. Багатур, маадыр деп аттарны Чиңгис-Хаан бодунуң чарлыы-биле доктаадып чораан.
Делгелгеде хааннарның дүрзү-хевирлерин чуктан (воск) кылган. Оларны Моолдуң 40 шевер мастерлери – чурукчулар, скульп­торлар, дизайнерлер, ювелирлер, быжыкчылар, даараныкчылар, төөгүчүлер кайгамчык-даа кылган. Олар чук дүрзүлерниң маадырларның боттарынга дөмейин 99 хуу деп магадылап турарлар. Изиг сүттүг шайын аартап олурар Джамуханың дериде бергени безин эскертинип турар. Идик-хевиниң кылдынганы езулуг онза, чүгле кижи боду карак-биле барып көөр болза эки. Фигуралар дириг бо турган-даа ышкаш, карактары безин чайынналып каап турганзыг. «Хааннарның Хааны» делгелге Тывага ноябрь 27-ге чедир турар. Албан-биле барып көрүп алырыңарны сүмелээр-дир мен.
Бистиң Сүбедей маадырывыстың дүрзү-хевирин кылып четтикпээни харааданчыг. Оон аңгыда Чиңгис-Хаанның өөнүң ишти Бортэниң дүрзүзү база амдыызында келбээн. Кылып турар хевирлиг. Чеже-даа ындыг болза, оларны көре бээр үевис ырак эвесте, чоргаарланып чоруур бурун маадырывыстың адын Тывада 625 оолдар эдилеп чоруурун К.А. Бичелдей дыңнатты. Ол ат муң чеде бээрин күзээр-дир мен деп ол чугаалады. Сүбедейниң боду амы-хуузунда түмен шериглиг азы он муң санныг шериглиг чораан. Чиңгис-Хаанның оолдарының дагдыныкчызы, түмен-түмен армиязының кол командылакчызы болуп, ону талантылыг удуртуп, башкарып чораан урянхай маадырывыс.
Бурунгунуң мурнунда төөгүвүс тудуш, ол үелерде Урянхайның девискээри Чиңгис-Хаанның улуг империязының бир кезээ чорааны илдең. Бурун шагның төөгүзүнче база катап хая көрнүр, ону хандыр өөренир, шылгараңгай маадырларның салгалдарының чаштанчылары болганывыска чоргаарланыр арганы «Хааннарның Хааны» делгелге сөңнеп турар.
Надежда Эргеп.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.