1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"БУЯН-БАДЫРГЫ" БОЛГАШ АРАГАЛААШКЫН

Тыва Арат Республика үезинде чон ортузунга арагалаар чорук кандыг байдалдыг турганыл? Бир эвес арагалаар чорук турган болза, арагачылар-биле канчаар демисежип турганын билип алыр сорулга-биле тыва дылдың мастери, тыва сөстүң тергиини, чоннуң чогаалчызы Монгуш Кенин-Лопсанның «Буян-Бадыргы» деп роман-эссезин номчааш, мындыг түңнелге келдим. 
Арага болгаш арагалаашкын шаг төөгүден күрүне чергелиг  берге айты­рыгларның бирээзи турган. Чүге дээрге ол экономика, саң-хөө айтырыглары, күрүне бюджеди-биле холбаалыг. Араганы бүдүрүп турар кижилер анаа эвес бай коммерсантылар, миллионерлер-ле болгай. Олар чурттуң саң-хөө политиказынче холгаарлап кирип, бюджеттиң бир адырын тургузуп турарлар. Ынчангаш араганың дазыл-дамыры быжыг, өлең сиген дег тутчу бээр болгаш, ооң-биле демисежири берге. 
ТАР үезинде бистиң күрүнениң үнде­зилекчизи Буян-Бадыргы арагачылар-биле демиселди чорудуп, тывалар эртем-билиг­лиг, бедик культурлуг чон болзун дээш, кончуг сагыжы аарып чораан. Ол тудуп хоругдаттырган соонда, кара бажыңга чыткаш, янзы-бүрү эрге-дужаалдарга ажылдап турган үелеринде Тывавыс дээш, тыва чоннуң келир үеде хөгжүлдези дээш чүнү бодаваан дээр. Ооң сактыышкыннарының аразында мындыг одуруглар бар: «Арагалаар чорукка удур, оорлаар чорукка удур хоойлуну чогаадырынга киржип турган мен» (Роман эссе «Буян-Бадыргы» арын 418). 
Арага ижер чорукка, корум-чурум үрекчилеринге хамаарыштыр канчаар хемчег ап турганы романда тода билдинмес боорга, республика архивинден хоойлунуң бодун тып алгаш, ону номчуп көөр дээш, диледиримге, тыппайн бардылар. 
Арага деп чүве кижилерниң азырал малды саап, ооң сүдүн болбаазырадып өөрени берген үелерде тывылган. Тыва арага база чем аймаанга хамааржып, хүндүткелдиң чеми кылдыр санады берген.  Ону тывалар колдуунда дөргүл-төрел аразында аалдашканда, кандыг-бир чорук-херек бүдүргенде, куда-дой болганда ажыглап чораан.
Буян-Бадыргының кудазынга хамаарыштыр алырга, романда мындыг одуруглар бар: «Буурул ноянның оглунуң кудазы дүшкен черге келген кижилер чемниң дээжизин чип чооглааннар. Улуг кижилер араганы база ижип турган. Ол шагда араганы эзиртир ишпес, чүгле ийи дугураанны чооглаар. Кыдаттың кара арагазын бир хууңга куткаш,  чанында аът караа ышкаш кундага салып каан турар. Ону ишкен кижини, ынчан көрбээн мен» (Роман эссе «Буян-Бадыргы» арын 41). Араганы чүгле улуг назылыг кижилер ижер деп чугааның бадыткалы ол-дур. Онзазын көрүңер даан, чүгле ийи-ле дашка. Ол кудага байлар-даа, ядыылар-даа келген чүве-дир. Байлар боттарының улуг эрге-дужаалы хамаанчокка чүгле ийи-ле дашканы ижер. Кыдаттың кара арагазы төктүп чыдырда-даа, олче чазыйлавайн турган. Бо бүгү чүнү көргүзүп турганыл дээрге, кижилерниң ноянга хүндүткелдиин, ынакшылын, бүзүрелин илередип турганы ол. 
Шаанда бистиң өгбелеривистен арага-дарыга сундулуг кижилер дээрге-ле колдуунда байлар, дүжүметтер, улуг эрге-дужаалдыг кижилер турган чүве-дир. Чүге дээрге оларның холунда хөй мал-маган, аъш-чем, арага-дары, алдын-мөңгүн бар болгай. Ынчангаш олар кара  туразында чаңнап турган чүве болду. Борта хамаарыштыр романда мындыг одуругларны номчуурга, билдине бээр: «Буурул ноян таалал болганда, Бора-Хөлдүң Дамба-Хаа баштаан байлары эзиртир арагалап алгаш, назы четпээн ноянның өргээзинче халдап кээп турганнар. Дамба-Хаанның көгүткени эзирик бай дүне када халдап келгеш, ноянның өргээзинче чалчып-чалчып, сыдырады ыңай болган. Оон ол эзирик бай база катап халдып келгеш, мынчаар чулчуруп турган: «Аянгаты чурттуңче чору, бистер сенден артык бай бис. Бодувус киживис ноян кылып аар бис» (Роман эссе «Буян-Бадыргы» арын 54).
Арагага хөлчок сундулуг апарганнар шыырак «балдырлыг» кижилер болбайн аан. Кыдаттарның кара арагазынга алзып, өреленгеш, хамык мал-маганын салып берип, ядарап турганнары оларның аразында база бар. Эрткен чылдың август айда үнген 95, 96 дугаар «Шын» солунда Василий Салчактың Хомду шивээзин хостаанының чүс беш чыл оюнга турас­каадып, «Төөгүзүн сүрүп чордувус» деп элээн улуг хемчээлдиг материалы парлаттынган. Ю.Л. Аранчының «Тыва улустуң маадырлыг төөгүзү» деп номунда Кайгал Тараачынның чуртталгазындан мындыг одуругларны киирген: «Чээрби харлыым­да кыдат садыгжыларның өрезинге кирдим. Аныяамда эш-өөр-биле көгүжүп, арагалаар дээш, кыдат садыг арагазынга авыяастадыпкан мен. Ол үеде бир шил араганы бир бодага орнажыр турган. Өре төлээр арга дилеп оорлапкан мен». Тараачы арагалап тургаш, ядыы-түреңги байдалче киргенинден оорланыр ужурга таварышкан болду. 
Амыдыралы кошкак түреңги кижи­лерниң арагалап чоруур харыы кайда боор ийик. Ийи-чаңгыс саап ижер инектиг, каш шээр малдыг улустуң саап алыр сүдү бүдүн кыш дургузунда чиир аъш-чеминге-ле өй болгай. Ажы-төлү база хөй, эвээш-биче арага-дары үнгенде, оозун хүндүткелдиң чеми кылдыр ажыглап чорааннар. Олар орук чораанда, арт-сын ашканда, чер-чуртунуң ээлеринге чалбарыыр, аңнаанда, тайга-таңдызынга өргүүр болгай. Хемчик аалдарындан тараалап алырда, ужа-төшке эштээр көгээржик арагалыг болур. 
Араганы хүндүткелдиң чеми кылдыр ажыглап турганы чоннуң чаагай чаңчылы бооп чораан. Сактып ор мен. Көдээге коллективтиг ажыл-агыйлар турар шагда Кызылдан улуг даргалар, агитаторлар, алдарлыг кижилер, тыва артистер келгенде, оларны ашкарар чемгерер болгай. Ынчан Бай-Талдың Сталин аттыг колхозунуң самандан кылган бажыңынга столовая турган чүве. Орта мээң угбам Дыртык поварлап турган. Ол мынчаар чугаалап орар: «Даргалар, артистер келирге-ле, столоваяга чемгерер бис. Оларның-биле колхозтуң даргалары кады келир, оларга тыва араганы кудуп турар боор чүве». Тывага Россияның Президентизи Б.Н. Ельцин кээп чорда, база-ла тыва арага-биле хүндүлеп турган болгай. 
Буян-Бадыргы чер чоруур дей бергенде, төлге салдырар кижи чүве-дир. Кажан аъттанырын, кажан чоруурун, кандыг черге доктаарын айтырып алыр. Бо талазы-биле романда мынча дээн: «Хөндергейге чурттап чораан Кайгал-Хамга бир көк кадак, бир көгээр арагалыг чеде берген гун ноянның ырак чер баар оруун демги ол алдарлыг хамдан айтырган дижир». Буян-­Бадыргы, адазы ышкаш, арага-дарыга хөңнү чок болгаш, ону ишпес. Ооң киржилгези-биле хүлээп алдынган шиитпирниң «Д» пунктузунда мынчаар бижээн: «Тус чурттуң иштинге арага ижер чергелиг багай чорукту узуткап соксатса чогуур». (Роман-эссе «Буян-Бадыргы» арын 306). Мындыг янзылыг шиитпирни хүлээп алырынга чөптүг чылдагааннар турган чүве-дир. Араганы чүгле нояннар, дүжүметтер эвес, нам кежигүннери база «четтириптер» тургулаан-дыр. Роман-эссениң 319 дугаар арнында мынча деп бижээн: «Мооң мурнунда суртаалдап чораан сургакчылардан оларның бир чамдыызы боо-чепсек тудуп, чурттуң араттарындан арага албадап, тиктирип ижип чораан». 
Арага ижип алгаш, бажы эттенип бар чораан дүжүметтер-биле ноян боду шыңгыызы-биле чугаалажып, сагындырып, «баштарын чырыдыр» сургап турганы илдең. Хөлүн эрттире берген чамдык кижилерни ноянывыс бичии кымчылаптар таварылгалар база турган деп билдим. 
Сөөлгү үеде чамдык чурттакчыларлыг черлерде арагалаашкын соонда кем-херек үүлгедии болганда, кожуун, суурларга хуралдар, «төгерик столдар» кезек када диңмиреп-ле үнер. Ол «диңмирээшкин», «кызаңнаашкын» чавырлырга, «хат-шуурган» оожургай бээр. Арагалаашкынга удур ажылдар доктаай бээр, чамдык таварылгада уттундура-даа бээр. 
Эрткен чылдың март 4-те Ак-Довурак хоорайга ханныг өлүрүүшкүн соонда Ак-Довурак хоорайның база Барыын-Хемчик кожууннуң активи-биле Ш.В. Кара-оол хурал эрттирип тургаш, мынча дээн болгай: «Ак-Довуракта «адрестерни» хаап кааптарын чедип алыр мен, чүге дээрге ында эзиртир суксун эвес, өлүм садып турар-дыр. Отчетту хүннүң чонга кылыр. Бүгү республикага мындыг болур». Тываның Баштыңы мында тодаргай сорулганы тус черлерниң эрге-чагырга албан черлеринге салган болгай. Ам бо хүннерде ол даалганың канчаар күүсеттинип турары эки дыңналбайн тур. Кожуун, суурларда, хоорайларда чеже адрестер хагдынганыл? Кайы суурлар, кайы сумулар элээрниң сууру апарганыл? Мындыг янзылыг медээлерни чонга өйлеп-өйлеп дыңнадып, арагалаашкынның «шөлүнче» шаап халдаашкынны суларатпайн чорудары күзенчиг. 
Виктор ДАНДАР,
ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.