1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БУЯН КЫЛЫРГА, ЧҮС МУҢ КАТАП ЭГЛИП КЕЛИР

Кижи бүрүзүнүң салым-чолу, амыдырал-чуртталгазы аңгы-аңгы болуру билдингир. Амыдырал дески эвес: бай-шыырак, тодуг-догаа улус-биле чергелештир ядыы-түреңги, чединмес, аарыг-аржык, бертик-межел-даа кижилер чоруур. Ындыгларны күрүне бергелери-биле кады кыдыынче октавайн, болдунар-ла шаа-биле социал деткимче хевирлерин көргүзүп турар. Тыва Республикада шак ындыг ачы-буян ажылын чоннуң социал хандырылгазының «Деткимче» комплекстиг төвү чорудуп турар. Бо албан чери ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал политика яамызынга хамааржып турар. Ам республиканың «Деткимче» төвүнүң директору Б.Б. ООРЖАК-биле интервью.
– Буян Богбалдайович, силерниң удуртуп турарыңар социал деткимче төвүн кажан, кандыг сорулгалыг тургусканыл?
– Бо Төптү 2003 чылда ба­жың-балгады чок, чер кезип, тояап чоруур улус-биле (бомжулар-биле) ажыл чорудар сорулгалыг кылдыр тургускан. Ол үеде оларның саны 2 муң чедип турган, тодаргайлаарга, 1989 бомж бүрүткеттинген турган. Чоорту төпке немей ооң башкарылгазының адаанга салбырларны ажыдып эгелээн: херээжен чон-биле, назы чет­пээн­нер-биле, бажыңында аарып чыдар назылап-кыраан кижилер-биле ажыл чорудар, психологтуг дуза чедирериниң, күш-ажыл-биле эдип-чазаарының дээш ниитизи-биле 2008-2010 чылдарда 11 салбыр турган. Ооң соонда беш салбырны Тыва Республиканың Өг-бүле болгаш уруглар херектериниң агентилелинге дамчыдып берген, домзактан үнүп келген улус-биле ажыл чорудар салбырны хаап каапкан.
2015 чылдан тура бистиң төптүң ажыл-чорудулгазы 4 кол салбырга үндезилеттинген: бирээде, бомжтар-биле ажыл чорудар; ийиде, назылап-кы­раан улуска оларның бажыңынга барып дуза чедирери; үште, инвалид улуска реабилитация база Тожунуң Хам-Сырада Чазылары суурда арага-дарыга хандыкшаан кижилерге социал дуза кадарының салбыры. Амгы үеде «Социал такси», дүрген дуза кадарының мобильдиг бригадазы, шимчеп чоруур консультация-тайылбыр пунктузу база социал дуза алыкчыларының дыштанылгазын организастаар килдис ажылдап турар.
– Амыдыралында бергедеп, түрегдеп чоруур кижилерге социал ачы-дуза чедирип турары адындан-на илдең-дир, а тодаргайлаарга, чогум кандыг хевирниң ачы-дузалары болуп турар ирги?
– Ол дээрге чаас­каан чурттап олурар аргажок на­зылап-кыраан аарыг болгаш инвалид кижилерниң амыдырал-чуртталгазынга, эмнениринге, эрге-хоой­лу, социал-педагогтуг, социал-психологтуг, реабилитация, кон­сультация алырының социал ачы-дузалары-дыр. Чамдык хамаатыларга өске-даа хевир­ниң ачы-дузазын кадып, түр каданың, чаңгыс удааның ачы-дузалары көргүстүнүп турар. 
Социал хандырылганың стационарлыг, чартык-стацио­нарлыг, бажыңынга барып дузалажыры база дүрген социал дуза чедирери дээн ышкаш хевирлерни шуптузун ажыглап турар бис. Ниитизи-биле ооң санында бүгү-талалыг социал­ ачы-дузаларны, ылаңгыя «Социал такси» ачы-дузазын инвалидтерге болгаш инвалид уругларга база көргүзүп турар. Янзы-бүрү ба­йырлалдарда ол кижилеривистиң сагыш-сеткилин өөртүп, байыр чедириишкиннерин ыяап кылыры чаңчылчаан.
Бо чылгы отчеттуг үе дургузунда 1721 социал дуза алык­чыларын хандырган бис. Дуза дилээн кижи бүрүзүнге берге айтырыгларын шиитпирлежип, оон ыңай-даа канчаар хөделиринге консультация бердинип турар. Улус амыдыралы бергедеп келирге, амыдыраар акша-хөреңгизи чокта, бодун ажаап шыдавастай бергенде дуза дилээр.
– Буян Богбалдайович, ажы­лыңарның бир кол угланыышкыны – чурттаар чери чок бомж кижилерни хайгаа­раары болгай. Бо талазы-биле кандыг ажыл чоруттунуп турарыл?
– Ийе, бомжулар-биле ажыл доктаамал чоруттунуп турар. Амыдыралында бергедеп келген, ылаңгыя ам бо кышкы үеде кирер-базар чери чок кижилер доңуп өлбезин дээш ажылывыс күштелген. Бо сорулгага дүүштүр бисте «Деткимче» деп хоргастаныр бажың (приют) ажылдап турар. Аңаа кирген кижилерге аъш-чемниң, арыг-силигниң, идик-хептиң, эмчи хандырылгазындан аңгыда, психологтуг, ниитилелге ижигериниң болгаш күш-ажыл-биле эдип-чазаарының ачы-дузалары көргүстүнүп турар. 
– Хоргаадал бажыңынга бомж кижилер кезээде чурттап туруп албас-ла чүве ыйнаан? Аңаа хоргастанырының негелделери кандыгыл?
– Приют 25 оруннуг, ол Калинин кудумчузунда 13 дугаар­лыг ийи каът бажың. Аңаа алды ай иштинде чурттап болур. Ол үе дургузунда бомжуларны аайлап сайгарар ужурлуг бис. Документилерин кылдыртып бээр, төрелдерин дилеп тывар, ажылга тургузарын кызыдар, ынчалза-даа бир берге – арагалаар, чалгаа боорга, оларны организациялар ажылга алыксавас боор-дур. 
– Ол хоргаадал черинче чогум черле язы-сөөгү кандыг янзылыг, назы-хары кайы хире кижилер кирип ту­­рар чүве ирги? Амгы үеде бомжуларның саны эрткен чылдар-биле деңнээрге, таанда кызырлып турар ыйнаан?
– 2003 чылда, бо төп тургустунуп турда, бомжуларның саны ийи муң чедип турган. Ам бо хүнде 178 кижи бар, шупту Кызыл хоорайда, хөй нуруузу – эрлер. Чагырга черлериниң дыңнадып турары-биле алырга, кожууннарда бомж деп кижилер чок. Ам бир беш-алды чыл хире болза, бомж улус турбайн барып болур. Чүгле улчумал, арагалаар, чалгаа улус артып каар хире. Тояанчы улусту бомжулар санынга киирип болбас, оларның чурттаар бажың-балгады, өг-бүлези бар. Ол хиреде биске чедип кээр, биске чурттаар. 2018 чылдың тос айларының түңнели-биле хоргаадал черинге 367 кижи чурттаан.
2000 чылдар эгезинде 45-70 хар аразында өске нацияның бомж кижилери хөй турган болза, ам колдуу тывалар, артында-ла назы-хары аныяксып калган, 20-30 хар иштинде.
– Ол кандыг аай чоор, төрел чок тыва кижи турбас-ла болгай. Чоок улузу, дөргүл-төрели будалы берген кижизин тоовас болур-дур аа?
– Көңгүс тоовастар, аартыктаар. Арагалап туруп бээрге, бажыңынче шуут киирбес. Ол хирезинде пенсиязын кылдыртып бээривиске, орулгалыг апаарга, сүрүп алырлар болдур ийин. Ол ышкаш бистиң азырал-хайгаа­ралывыска чааскаан чурттап олурган кижизи чок апаарга, төрелдери эңдерли бээр. Улуг уруглары ооң бажыңын, карточказында чыглы берген акшазын хунаажып, алгыжып-кыржып туруп бээрлер. Бир чижек, чок болган кижиниң уруу дуңмазынга ийи өрээл бажыңда үлүгден ойталап тур мен деп бижикке ат салдыртып алгаш, оон дуңмазын киирбейн барганының таварылгазы база бар. 
– Ачы-дуза алыксаан кижи бүрүзүн күрүне азырап туруп албас чүве ыйнаан? Назылап кыраан, аарыг-аржык ада-иезин ажы-төлү азырап карактаар дугайын Конституцияда көрүп каан болгай. Кандыг кижилерни ажаал-тежээлче ап турар силер?
– Ийе, ажы-төлү азыраар ужур­луг. Ынчалза-даа «Азырап шыдавас мен» деп билдириишкин бижип бээрге, ындыгларны бажыңынга барып ажаал-тежээл кылыр ужурга таваржыр. Ачы-дуза дилээн улусту комиссия ба­рып шинчилеп көргеш, акт тургузар. Ооң соонда бистиң азырал-хайгааралывысче кирер. Бажыңынга ажаал-тежээл кылдыртыры-биле бо чылын 89 кижи дилег киирген. Олар барык шуптузу инвалидтер болуп турар. Түр каданың азырал-хайгааралын ап турар улустуң саны доктаамал шимчеп турар.
– Чыдар аарыг улусту ажаап-тежээри ышкаш берге ажыл кайда боор. Ону кижи болганы кылып шыдавас. Социал ажылдакчыларны кандыг негелделер-биле хүлээп ап турар силер? Оларның акша-шалыңы кандыгыл?
 – Социал ажылдакчы сагыш човангыр, дузааргак, эки сеткилдиг кижи болуру билдингир. Оон аңгыда олар тускай эртемниг, тускай белеткелди эрткен, сертификаттыг болур, бирги эмчи дузазын чедириптер, сыкыртып билир болур ужурлуг. Ол аарыг кижиге бүгү таладан бар-ла дузаны чедирер дээрзи чугаажок. Мооң мурнунда ажылдан үнер-кирер чорук көвей турган. Ам ындыг чүүл кызырылган. Бир талазында социал ажылдакчыларның акша-шалыңы Президент Путинниң май чарлыктарынга дүүштүр өзе бергени эки салдарлыг болуп турар. Ажыл төлевирин «кылганы-биле» (сдельно) чорударга, эки ажылдаан улус 40 муң рубль чедир аптар. Амгы үеде Төпте 18 социал ажылдакчы бар, бисте ам хостуг олут чок.
Социал ажылдакчыларның албан-хүлээлгелерин канчаар күүседип турарын айтырылга аргазы-биле хынап турар бис. Бо чылын анкета долдурулгазынга 662 ачы-дуза алыкчызы киришкен. Харыы бергеннер ажылдакчыларның эвилең-ээлдээн, чүве билирин, бедик мергежилдиин онзалап демдег­лээннер.
– Ажылыңарда кандыг бергелер барыл?
– Эң берге айтырыг – Чазылары чедери. Ынаар аъш-чем, өске-даа чүък чедирер болгай. Бир хеме дээш 15 муң рубль төлээр, суг кежир дажыглаан өөртээ ындыг. Амгы үеде ынаар орук чок, ынчалза-даа херек чүүлдерни баш бурунгаар чедирип алган бис. Чогум акшаландырыышкын талазы-биле ажырбас.
– Интервью бергениңер дээш өөрүп четтирдим, Буян Богбалдайович. Төптүң тургустунганындан бээр 15 чыл болуп турары-биле байыр чедирдим. Ажык-дузалыг, буян­ныг ажыл-херээңерге шаптараазын турбазын күзээр-дир мен.
– Ийе, мен база четтирдим. «Деткимче» ачы-буян төвүнүң 15 чылдаанынга тураскааткан спортчу, культурлуг оюн-тоглаа ышкаш элээн солун хемчеглерни эрттирдивис. Ам ноябрь 30-ниң хүнүнде «Найысылал» арт-төпке бистиң ажылдакчыларның белеткээн оюн-концерти болур, ону кээп көөрүнче чалап тур бис.
Надежда ЭРГЕП.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.