1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БЫШКАН НАЗЫН

Шевергин кеттинген, шилгедек дурт-сынныг, кезээде арнында хүлүмзүрүг чайнаан, аянныг чугаа-домактыг, эвилең-ээлдек кижини улус хүндүткел-биле хүлээп алыр. Ындыг кижилерниң бирээзинге Александр Сан-оолович Шоюн хамааржыр. Ооң сеткилиниң бичезин, бөдүүнүн эскериичел кижи ооң-биле чугаалажып оргаш, дораан-на билип аптар.
Ол хүндүлээчел езу-биле хүлүмзүрүп, каттырып каап хөөреп орар, кандыг-даа кижиниң кичээнгейи олче ала-чайгаар-ла чайлы бээр. Сашаның амыдыралчы ак оруунуң аай-дедир эрткен белдирлерин сонуургап орарга база дыка солун, төөгүлүг.
Кижиниң төрээн чери, чурту эргим. Ол кайын эгелээрил? Төрүттүнген булуңундан, өзүп келген аал-оранындан, төрел чонундан, агып чыдар хемнеринден, агаар-бойдузундан, тайга-эзиминден, авазының өпей ырындан эгелээрин билир бис.
Александрның алыс чурту – Тес-Хем кожууннуң Берт-Даг сууру. Аңаа төрүттүнген, өскен, школа дооскан. Алызындан ажыл-ишчи авыралдыг авазының, ачылыг ачазының, акыларының, угбаларының амыдыралды чиик, белен чүве кылдыр көрбезинче чаңчыктырып, дадыктырып, сургап чораанының үре-түңнели хилис барбаан.
Ол чүгле ССРЭ-ниң эвес, даштыкы чурттарның салым-чаяанныг аныяк­тарының доосканы, амгы үеде чүгле Россияның эвес, а харын өске-даа күрүнениң ат-алдарлыг артистери апарган улусту белеткеп турар Москваның Б.Щукин аттыг дээди театр училищезиниң доозукчузу. Ол хөгжүм-шии театрынга, оон «Тываның аныяктары» солунга кезек ажылдап чорда, алызындан улусту организастаар ажылга салым-чаяанныг болурга СЭКП Кызыл хооркомунуң инструкторунга томуйлаан.
Ынчан СЭКП Тыва обкомунуң парлалга секторунуң эргелекчизинге ажылдап тургаш, бүгү талазы-биле талантылыг, аныяк инструктор-биле таныжып алган бис. Ол үеде партияның Кызыл хооркомунга колдуунда улгады берген, бедик арга-дуржулгалыг улус ажылдап турган чүве.
Ол үеде удуртур ажылдарже аныяк кадрларны шилип алырда, кончуг улуг «шишкиишти» эртер турган. Ол бүгү шылгалдаларны төлептии-биле ажып эрткеш, партия хооркомунуң эң аныяк инструктору Александр Сан-оолович болган.
Ынчангаш ол үеден эгелээш-ле Александр Сан-оолович бодунуң улус-биле эптиг харылзаалыындан чогаадыкчы болгаш организакчы салым-чаяанының ачызында профессионал дээди деңнелди чедип алган. Эң ылаңгыяда бистиң бичии уругларывыска солун чогаалдарны бижип чоруур чогаалчыларывыстың аразындан Александр Шоюндан хөйнү өөренип, демир-үжүүнүң баштарын оон шалып ап чоруурлар хөй.
Yениң тевии, амыдыралдың агым судалы чаңгыс черге турбас. Ол шим­чээшкинде, хөгжүлдеде база сайзыралда. Кижилерниң амыдыралы кады чурттап, ажылдап келген чону-биле сырый харылзаалыг. Чылдар эртер, кижилерниң назы-хары база олар-биле катай кырыыр, ол үелер-биле сырый холбаалыг бооп артар.
Александр Сан-оолович амыдырал-чуртталгазының 60-гы арттының кырынга үнүп келгеш, чогаадыкчы ажыл-ижин эгелээниниң 40 чылын демдеглеп, Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөг­жүм-шии театрының сценазынче улуг чемоданын сөөртүп алгаш, үнүп келгеш, арты-иштин харанып көргеш, сценаның артынче ажытталы берди. 
 Ооң соонда үнүп келген улус аңаа  байы­рын чедирип, суй-белектерин сунуп, шаңналдарын тыпсып, ооң бичии чаштарга, улуг улуска бижип каан ырыларының, ойнап турган шиилериниң үзүндүлеринден көргүзүглер барык 4 шак ажыг үргүлчүлеп келди.
Ол үеде хөгжүм-шии театрының көрүкчүлер залын чык долдур олурган чалаткан аалчылар, төрээн чери Тес-Хемниң, Берт-Дагның төлээлери, өөнүң ишти Зоя Көк-ооловна биле юбилярның Өвүр, Улуг-Хем, Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл, Бай-Тайга, Тожу, Мөңгүн-Тайга, Кызыл, Эрзин кожууннардан чоок төрелдери, өңнүк­тери, кады ажылдап турар эш-өөрү сценада болуп турган оюн-тоглааны, ыры-шоорну, танцы-самны диңмиттиг адыш часкаашкын­нары-биле уткуп, хүлээп ап, деткип турдулар. 
Алдан хар дээрге чаа-ла чедишкен назын-дыр, дөртен чыл чогаадыкчы иш дээрге мөөңнеттинген эвээш эвес арга-дуржулга-дыр. Ынчангаш Силерниң бийириңерден үнген одуруглар төрээн Тывавыстың, төрел чонувустуң, тыва дылывыстың чаагай чоруунче, сайзыраарынче моон-даа соңгаар угланган болурун күзедивис. Сөс-биле ону долузу-биле дамчыдары берге. Ынчангаш ол кежээден кылган фоторепортажымның бичии үзүндүзүн силерге бараалгаттым.
Владимир ЧАДАМБА.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.