1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БҮЗҮРЕЛДИ ШЫНЗЫДЫП ТУРАР

Тываның Баштыңы Шол­бан Кара-оол «Аныяк өг-бү­ле­ге – кыштаг» губернатор төле­вилелиниң киржик­чилери Айдаш, Аржаана Хор­лууларның кайы хире кыштап турарын со­нуургап, Кызыл кожууннуң Терлиг-Хаяның Кызыл-Чыраа деп черде оларның кыштаан­га четкен. Тываның Баштыңы Шагааның бүдүү айында аныяк малчыннар-биле чо­лук­шааш, белек-селекти сунган.  
Кызыл кожууннуң Терлиг-Хая суурнуң чурттакчылары үш ажы-төл­дүг, ажыл-агыйжы аныяк өг-бүлеге 2016 чылда губернатор төлевилелинге киржип болур бүзүрелин илереткен. Чоннуң шиитпиринге хей-аът кирген аныяктарны деткиири-биле, өг-бүлениң чоок кижилери, суур болгаш кожуун чагыргалары демнежип, төлевилелдиң негелдезинге дүүшкен чурттаар бажыңны, малга кажаа-хораа­ны Кызыл-Чыраа деп черде туткан. Уйгу чок Улуг-Хемден ырак эвесте, одар-белчиирге-даа, сиген-ширбиил-даа белеткеп алырынга таарымчалыг черде турлаан тудуп алган аныяктар көдээ ажыл-ишче ынчаар кирген.
Айдаштың ада-иези мал ажы­­лының хоочуннары, «Х Улуг Хурал» совхозка чылгычы, амгы үеде хууда дузалал ажыл-агыйын­ башкарып чоруур ада Сенди-Хуурак Буян Биче-оол­овичини чон таныыр. Ынчангаш малчын кижиниң кадыг-берге, харыы­салгалыг ажылын чажындан көрүп өскен болгаш, Айдаш хүлээнген ажыл-ижинге тура дүшпээн.  
Өгнүң херээжен ээзи Аржаана Владимировна Хорлуу Тываның кү­рүне университединиң доо­зукчузу, малчыннаар мурнунда сумунуң уруг­лар садынга кижизидикчи башкы бо­луп ажылдап турган. Ам аал-кодан­ның иштинде бүгү-ле ишти хайгаарап, малын малдап олурар аныяк малчын болганы бо.  
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол кыштаглаашкын кайы хире эртип турарын малчыннардан айтырарга, өгнүң эр ээзи Айдаш Буянович ажылын сонуургаткаш, өөрүп четтиргенин илереткен.  
— Ада-өгбениң шаг төөгүден кылып келген ижин салбайн, төрээн черинге ону уламчылап чорзун дээш, силерниң идип үндүрген төлевилелиңерге четтирдивис. 2016 чылда 200 баш хойну хүлээп алдывыс. Эрткен чылын 202 баш чаш хураганны камгалап алган бис. Ам коданывыста 406 баш шээр малдыг, ийи баш саар инектиг, мал кадарып карактаар ийи баш аъттыг бис. Кышты хүр эртип тур бис. Малга кыжын бээр чем кылдыр 32 тонна сигенни белеткеп алган бис. Кыш чымчак болгаш, мал одарже үнүп оъттап тур. Ынчангаш курлавырлап алган сигенивис колдуунда хевээр деп болур. Төлевилел керээзи езугаар, бо чылдың сес айда 200 баш хойну дараазында аныяк өг-бүлеге дамчыдып бээринге белен бис — деп, малчын чугаалаан.
Тываның Баштыңы ол дээш аныяк малчыннарны мактаан. «Эр хейлер! Чоннуң бүзүрелин шынзыткан-дыр силер! Эрес-кежээ, шыдамык, кызымаккай кижилер сорулгазын черле чедип алыр боор чүве. Өске аныяк өг-бүлелерге боттарыңарның үлегер-чижээңерни көргүс­кениңер тергиин-дир. Ам бо каш чылда муң малдыг аныяк­ ­малчыннар одуруунга турарыңарны күзедим». Улуг хем чеже-даа чоогунда болза, малчын аалга кудук дыка херек. Чер адаандан каскан сугну үндүр сордурар насосту бо удаа­да эккелгенин рес­публика баштыңы чугаалаарга, малчыннар дыка өөрээн.  
46 метр ханыдан үндүр кас­кан кудуувуска насос дыка херек. Малчын кижиге дыка ажыктыг эт-дир деп малчыннар четтиргенин илереткен. Аныяктар-биле чугаалажып олура, беш харлыг оглу Буянны суурнуң уруглар садынга тургузуксап турарын билип алган. Тываның Баштыңы ону сумунуң чагыргазы шитпирлээрин даас­кан. Шынап-ла, малчыннарның ажы-төлүн онза хайгааралга алы­рын республика баштыңы шагда-ла чагырга черлериниң кичээнгейинче уг­лаан турганын сагындыраалыңар.
 
 
ТЫВА ДУГАЙЫНДА НОМНУ БЕЛЕТКЭЭР
 
«Натура Сиберика» деп компа­нияның ээзи Андрей Трубников Тыва дугайында номну белеткээ­ри-биле билдингир российжи жур­налистер Алексей Беляков биле Максим Мармурну эвилелдээн. Журналистер бижиир номун­га ма­териалдар чыыры-биле Тывада келгеш, бир дугаарында ТР-ниң Ча­зааның Даргазы-биле ужураш­кан. 
Алексей Беляков 1990 чылдан бээр журналист. Ол «Московские ведомости», «Столица», «Парадокс» сеткүүлдерге, неделя санында үнер «Семь дней» солунга ажылдаан. Беляковтуң Алла Пугачева дуга­йында 1997 чылда чырыкче үндүрген чогаалы, бестселлер апарган «Алка, Аллочка, Алла Борис­овна» деп ному Алексейге чогаалчы ат-алдарны эккелген. «Вто­рая дверь» биле «Шарманщик» деп ро­маннары, «Парни из стали» деп 12 сериялыг боевик кинога би­жээн сцена­рийи ооң чогаал ажылдарының санын­да кирген. 
Максим Мармур фото-чуруктар репортажының талантылыг мастери кылдыр билдингир. «Изиг черлерде» дайынчы операциялардан эгелээш, Кремльде хүлээп алыышкыннарга чедир аңгы-аңгы черлерге тырттырбышаан, делегейде башкарыкчы агентилелдер Associated Press база France Press-ке репортерлап хөй чылдарда ажылдаан. Time, Guardian, The Times, Washington Post, NY Times, LA Times, GQ Italy, GQ Russia, Madame Figaro, Stern дээш өске-даа үндүрүлгелер ооң фото-чуруктарын парлаан. Ол кылагар даштыг билдингир сеткүүлдер болгаш улуг компаниялар-биле кады ажылдап, бөгүнде рек­лама тырттырар эң-не хереглелдиг фотографтарның бирээзи. 
«Натура Сиберика» компания черлик үнүштер болгаш натуралдыг чиг-эттен органиктиг косметика бүдүрүп турарын сагындыраал. Компания Тыва-биле кады ажылдап, эм шынарлыг чыжыргананы база ховар мал – сарлыктың сүдүн бүдүрүлгеде ажыглап турар. Андрей Трубников бодунуң продукциязын алдаржыдар дээш республика дугайында бижии­рин бодаваан. Тываның бойдус чурумалы, тываларның тускайлаң куль­ту­разы бизнесменни кайгадып, өскелерге респуб­лика дугайында таныштырар бодалды оттурган. 
«Россияда билдингир бизнесмен­нерниң бирээзи, "Натура Сиберика" компанияның ээзи Андрей Трубников бистиң республикага бир-ле ажыктыг чүүлдү кылзымза деп шагда-ле күзээн. Бистиң кижи четпээн бойдус байлаавыс, кайгамчык культуравыс, арыг-чаражы ону шагда-ла сорунзалапкан. Бистиң чуртувусту билип алганының дугайында өскелерге чүге дамчыдып болбас деп? Тываның база тываларның дугайында хажыызындан көрүштүг, бо бүгүнүң, бойдус байлааның үнезин билир кижиден оон эки дуза кайда боор. Холдарывыс тудуштувус. “Натура Сиберика” Тыва дугайында номнуң үндүрүлгезин акшаландырар...» — деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол Трубников-биле дугуржулгазын соцчеткиге дыңнаткан.
Тываның Баштыңының 
парлалга албаны.
 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.