1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ВАЛЕНТИН ХҮНҮ - ЫНАКШЫЛ БАЙЫРЛАЛЫ

Делегейниң чурттарында аныяктар Ынакшааннар хүнүн, биргээр чугаалаарга, ыдыктыг Валентин хүнүн чылдың аңгы-аңгы үелеринде демдеглеп турар. Ыдыктыг Валентин хүнүн эң баштай XIII векте, оон соонда АКШ-ка 1777 чылдан, а Россияга эрткен чүс чылдың 90 чылдарының эгезинден тура февраль 14-түң хүнүнде демдеглеп эгелээн. Ынакшааннар хүнүнүң ыдыктыг демдээ –  эжеш чүректер болгаш көге-бугалар. Бо ба­йыр­лалда кижи бүрүзү бодунуң ынакшылга хамаарылгазын быжыглап, эң-не чоок, ынак кижизинче улуг кичээнгей салыр болза, чылды өттүр оларның ынакшылы шынчы болур деп психологтар тодараткан.  
Валентин хүнүнде куда эрттирип өг-бүле тудары кончуг таа­рымчалыг. Бо хүнде өг-бүле туткан аныяктарның ынакшылы кезээ шагда шынчы болур деп санаар.  
Ынакшааннар хүнү аңгы-аңгы чурттарда
Францияда. Ынакшыл илередир талазы-биле эң-не солун романтикалыг чон – французтар. Ынакшаан кижизинче улуг кичээнгейни салып, ынакшылын илереткен «валентинкаларны», чүрек дүрзүлүг хапта шоколад конфеталарны, чүрек хевирлиг кескен колбасаны, роза чечектерни болгаш «Сеңээ ынак мен!» деп бижиктиг суй белектерни сунар. Бо байырлалда өг-бүле тудар кижизинге санал киирери чогумчалыг. Бир эвес эр кижи ол хүн бодунуң ынакшаан кижизинче кичээнгей салбас болза, «ынак эвес» деп демдекти илередип турары ол деп французтар санаар.   
Америкада бо хүн ынак кижизин кандыг-бир чигирзиг чем-биле хүндүлээри ыдык чаңчыл. Ооң мурнунда үелерде АКШ-ка чүрек дүрзүлүг марципанны (чигирзиг миндаль) эң-не үнелиг белек кылдыр бээр турган. Чүге дээрге ооң холумаанда хөй чигир бар. XIX вектиң эгезинден тура свекла чигиринден кылган чүрек дүрзүлүг конфеталарны үндүрүп эгелээн. Ол үеден эгелээш свекла чигиринден кылган конфеталар болгаш чүрек дүрзүлүг хаптарда суккан шоколадтар байырлалдың кол белээ апарган. Оон аңгыда бо байырлалда Америкада 108 млн. кызыл розаны садары чаңчыл апарган. Сөөлгү үелерде ук байырлал чүгле ынакшааннарга тураскааткан эвес, а ынак чоок кижилеринге (ада-иези, төрелдери, эш-өөрү) база белектер тыпсып, ынакшылын илередир хүн апарган. 
Кыдатта ынакшааннар хү­нүн ай санаашкыны-биле чеди айның чеди дугаар хүнүнде дем­деглеп турар (ол дээрге август айның төнчүзү). Шаг шаанда Дээр хаанның чеди уругларының эң-не хеймеринге карачал оол ынакшаан. Олар ийиниң чараш ынакшылы социал байдалының аайы-биле бүтпейн барган. Ынакшаан аныяктар чылда чүгле чеди айның чеди дугаар хүнүнде чаңгыс катап бүдүү ужуражыр аргалыг турганнар. 
Оларның ынакшылынга тураскааткан бо хүнде бот кыс уруглар боттарының келир үеде кады чурттаар эжин эки кижи болзун дээш аңгы-аңгы төлгелерни салыр азы ынак эжи бар болза, аңаа ынакшылын илередири-биле эң-не чаагай, онзагай чемин ол хүн кылгаш, хүндүткелдиң езузу-биле чемгерер.
Бир эвес ынакшааннар хү­нүн­де чаашкын чаар болза, хаан­ның уруу биле карачал оол маргышкан-дыр деп кыдаттар чугаалажыр. 
Японияның эр чону ол хүннү дыка манаар. Чүге дизе олар херээжен чондан белектер алырлар. Шоколадтың чигирзиг амданы ынакшылдың бүгү күжүн дамчыдып турар деп японнар санаар болгаш, февраль айда Японияның шоколад бүдүрүлгелери боттарының продукциязын көвүдедиптерлер. Шоколад бүдүрүп турар япон улуг компанияларның аныяктар аразынга шоколад дузазы-биле эң-не чараш болгаш бот-тывынгыр кылдыр ынакшылын илередир мөөрей эрттирери чаңчыл апарган. 
Англияда Валентин хүнүн час келген деп санаар. Ол үеде дээрде куштар кады чоруур шынчы эжин тыпчып ойнаар. «Валентин хүнү келирге, дээрде куштар боттарының эштерин тывар» деп англичаннарның чечен сөзү база оон укталган. Валентин хүнүнде элээн хөй аныяктар чыглып алгаш, кыс уругларның аттарын саа­зын кескиндилеринге бижээш, оларны оолдарга тыптырар. Оол таварышканы кысты хөгледип, солун чараш черлерже чедирер, шилиттинген кыс бүдүн чыл дургузунда оолдуң «Валентинказы» болуп артар.
 Россияда ол хүннү 16-дан 30 хар үезинде аныяктар демдеглеп турарлар. Валентин хүнүнде ынакшааннар бот-боттарынга белектер болгаш чүрек дүрзүлүг агаар шарлары берип, аянныг кежээлерже чалажыр, «валентинка» ажык чагааларынга ынакшылын илереткен шүлүктер бижиир. Ынакшаан кижизинче сагыш-салыышкын дээрге-ле ынакшылының кызыгаарын илереткениниң демдээ болур. 
Иран, Сауд Аравия­зы дээн чижектиг чурттарда бо хүннү ба­йырлаары хоруглуг. Ол хүнде садыгларга байырлал хүннеринге хамаарышкан бараан­нарны садарын чөпшээревес. 
Тыва аныяктар база Валентин хүнүн онзагай байырлал кылдыр санаар. Чаптанчыг чаш ынакшыл кижиниң школачы үезинден-не эгелей бээр болганда, школаларның башкылары улуг класстың уруг­ларынга оюн-баштак кежээлерни эрттирип турарлар. Валентин хүнү чоокшулап турар үеде неделя бурунгаар школаларның төп коридорунга ынакшылдың чагаа­ларын суггар почта хааржаан азып каан турар. Ол хуулгаа­зын хааржакты дамчыштыр уруглар, оолдар боттарының сонуургаар кижизинче валентинкаларны, чагааларны чорудар. А ортумак болгаш дээди өөредилге черлеринде аныяктар бодунуң чурттаар­ эжин шилип тыварының шенелде оюннарын солун кежээге ойнаарлар.
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.    
“Ынакшааннар хүнүн канчаар
 демдеглээр-дир силер?” 
Новосибирск хоорайның 5-ки курсчузу Айдынмаа Иргит: 
– Ынакшыл кижиниң сагыш-сеткилиниң эң-не кол черин ээлеп чоруур болганда, ооң чараш, онзагай байырлалын демдеглээринге ынак бис. Ынак эжим-биле кады Валентин хүнүнде бажыңга кежээки чем кылып чип, театрга кино азы концерт көрүп дыштаныр бис. Ол хүнде ийи ынакшаан кижи бот-боттарындан чарылбайн, кады эрттирери эң кол деп бодаар мен.
Кызыл хоорайның чурттакчызы Айлана Монгуш:
– Эжим-биле чаа таныжып турган үевисте ол хүннү четтикпейн манаар чораан бис. Бот-боттарывыска белектер сунчуп, эштеривис-биле кино көөр бис. Амгы үеде өг-бүле болуп чурттай берген болгаш, ол хүннү чамдыкта херекке албастай берген чордум. А эжим үргүлчү кандыг-ла бир белекчигешти тудуп алган келир. Ооң иштинде валентинка албан чоруур. Кижи сеткили хензиг черден өөрүүр болгай, ынчангаш бо хүнде ынак эжимден манавааным белек алыры болгаш ынакшылын илереткен чараш сөстерни дыңнаарга, дыка өөрүнчүг.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.