1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДАЧАЛАР НИИТИЛЕЛДЕРИ ХЕРЕК БЕ?

Мен Кызыл хоорайда «солагай талакы дачалар» дээр черде дыка хөй чылдар дургузунда чурттап келдим. Ол черниң хоочун чурттакчызы мен. 
Хоорайның адаа талазында дачаларны сегередир, секпередир дээш, республиканың Чазаа-даа, Кызылдың мэриязы-даа улуг күжениишкиннерни үндүрүп, элээн үре-түңнелдиг ажылдап турарын чон көрүп тур. Солагай талакы дачаларда улуг, чараш бичии уруглар садын-даа тудуп кагды. Ам эге школаны тудар деп планнаан. Кылдынган чүүлдерни дачаларның чурттакчылары ук девискээрниң келир үеде Кызыл хоорайның бир микрорайону апаарының им-демдээ кылдыр билип турар. 
Солагай талакы дачаларның девис­кээри хоорайзыг шинчи кирип бар чыдар деп чугаалап болур. Ында туттунган бажың-балгаттың чамдыызының көрүштүү аажок апарган, ийи каът бажың­нар безин элээн хөй туттунган. Ынчалза-даа дачалар девискээринде чашпан дуй өскен, октаттынган дача участоктары хөй. Бо кижи бодаарга, ындыг участоктар ээзи чок турбазын, аңаа ногаа аймаа, бети дизе, картофель тарып өстүрүп шыдаар кижилер оларның ээлери болзун дээш, дачалар ниитилелдериниң удуртулгазы ажылдаар ужурлуг болгу дег. Ынчалза-даа олар бо ажылга күш четпес, дүрүм-хоойлу эргелери база чедишпес. Чүге дээрге дача участоктарының барык шуптузун ооң ээлери хуужудуп алгаш, оларның чамдыызын ээлевейн, ажыглавайн барган. А чамдык дача участоктарын Ельцин үезиниң чарлыы-биле бүгү назыда ажыглаар эргеге берипкен, оларны база-ла ээлери каапкан. Дачалар ниитилелдериниң удуртулгазы ындыг участоктарны оларны ажыглап болур кижилерге дамчыдып бээр эргези чок бооп турар. Бо чылдагаан-биле солагай талакы дачаларда куруг чыдар участоктар дыка хөй. Участоктарын ажыглавайн турар кижилер-биле судтажып тургаш,  ээн участоктарны ээлендирип болур. А ол дээрге шүүттүг, судташкан дээш, акша-төгерик төлээр апаар,  ынчангаш дачалар ниитилелдериниң даргаларынга ол артык чарыгдал, бужурганчыг херек-тир. Бир эвес солагай талакы дачаларның девис­кээрин Кызыл хоорайның девискээринге хамаа­рыштырып каар болза, кагдынган дача участоктарын оларны ажыглап шыдаар кижилерге дамчыдарының айтырыы шиит­пирлеттинип болур. Чүге дээрге хоорай эрге-чагыргазы дачалар ниитилелдериниң удуртулгазы эвес-ле болгай. Бажың тудуп алыр чер участогу дилээн хамаатылар база Кызыл хоорайда хөй. Оларга бээр чер участоктарының курлавыры – солагай талакы дачалар девискээринде.
Ам дачалар ниитилелдериниң ажы­лының дугайында. Совет үеде ниити­лелдерниң удуртулгазы дачалар ээлериниң аразынга улуг ажылды чорудуп турган. Ол дээрге дачаларның кудумчуларында оруктарны дескилээри, ногаа болгаш картофель үрезиннерин, чимистиг ыяштар өзүмнерин Саян артындан эккеп садары, дүжүт мөөрейлерин эрттирип, эң хөй дүжүт алган дача ээлерин дүжүт байырлалынга шаңнап мактаары дээш оон-даа өске ажылдар. Дачалар ниитилелдериниң амгы үеде удуртукчулары ындыг ажылды шуут чорутпас-тыр. Оларның кылыр чаңгыс ажылы — дачаларны электри чырыы-биле хандырары. Оон өске кандыг-даа ажыл чорутпас, дадывыр чыырындан өске.
Ам дадывырлар дугайында. Дадывырлардан хөй акша дачалар нии­тилелдериниң удуртукчуларының шалы­ңынче үнүп турар хевирлиг, чүге дээрге чамдык дачалар ниитилелдериниң баш­таар черин даргалаксаан кижилер аразында ийи-үш чыл-даа судтажып, дачаларда чурттакчы чонну үр үе дургузунда электри чырыы чок каап турдулар. Чамдык дачалар ниитилелдеринде 400-500 хире участок бар. Дача ээзи бүрүзү чылдың-на ортумаа-биле 4-5 муң рубль хире акшаны дадывырга төлеп турар. 500 кижи 4 муңнап төлээрге, 2 миллион рубль боор-дур. Бир эвес шупту «солагай талакы дачалардан» чыгган дадывыр акшазын санаар болза, чеже миллион акша-дыр. Ол акша колдуунда дачалар ниитилелдериниң баштаар черлериниң даргаларының, бухгалтерлериниң акша-шалыңынче үнүп турар. Дачаларның девискээринде оруктарны дескилээр, бичии уруглар ойнаар шөлдерни тудар дээш өске-даа ажылдарны кылып болгу дег.
Ажыы-биле чугаалаар болза, дача­ларның ээлериниң хөй кезии чүгле электри чырыы чок артпас дээш, дачалар ниитилелдеринден үнмейн турар. Бир эвес солагай талакы дачаларның электри чырыы-биле хандырылгазын Кызылдың электри организацияларынга дамчыдып бээр чүве болза, дачалар ниитилелдеринден ооң кежигүннери шупту үнүп чоруй барып болур. 
Yстүнде чүүлдерни бижээним чылдагааны мындыг. Кызыл хоорайның адаа талазында дачаларда эвээш-ле дизе, 15 муң хире кижи чурттап турар. Ол дээр­ге Тываның чамдык кожууннарының чурттакчыларының санындан оранчок хөй. Дачаларның девискээринде ээн чер учас­токтары эңдерик, оларны хоорай чагыргазындан чер участоктары дилээн кижилерге берип болур. Дачалар ниитилелдериниң удуртулгазы багай ажылдап турар. Олар дадывыр акшазын эңдере чыып ап турза-даа, ооң хөй кезиин шалың кылдыр боттарынга ап турар. Ооң бир херечизи дачалар ниитилелдерин даргалаксаан кижилер көвүдеп, ол ажылче мурнун былаажып чүткүп, судтажып турары. 
Ынчангаш мындыг айтырыг чай­гаар тургустунуп келир-дир. Солагай талакы дачаларның ээлеринге дачалар ниитилелдериниң херээ бар бе? Мен бодаа­рымга – херээ чок. Бо дачаларның девис­кээринде социал айтырыгны Тываның Чазаа, Кызыл хоорайның мэрия­зы шиитпирлеп эгелей берген болганда, дачаларның девискээрин хоорайның девискээринге каттыштырар айтырыгны эрге-чагырга дүргедедир болза эки.
Сергей Дугар,
 дача ээзи.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.