1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ДЕМИР АЪТТЫҢ" ЭЭЗИ

Кызылдың Убса-Нур кудумчузунда чаа туттунган беш каът бажыңнар ырактан-на улуг чаагай апарган көстүп турарлар. Эрткен чүс чылдың 30-40 чылдарында-ла туттунган, амгы үеде эргижирээш, бустур четкен бажыңнардан көжүрген өг-бүлелер чоокта чаа бо чаагайжыды туткан бажыңнардан квартираларны алган. Ам ол ажыглалга кирген бажыңнарның чанында тудуун доозуп, иштики шеверлел ажылдарын кылыры артып каан чаңгыс бажың бар. Бо бажыңда ажыл-иш кандыг чоруп турарын сонуургап чеде бээримге, кижи-даа чок, даштында сарыг өңнүг үстүрер трактор бедип үне берген дөң довуракты буза үстүргеш, чаа бажыңнарже чылыдылга системазы шөйген ханы оңгарны хөме үстүрүп, чай чок ажылдаан тур. Оон өске көстүр кижи чок боорга, дааш-шимээнниг «демир аъттың» чанынче чоок­шулап чеде бергеш, хол көдүрүп доктааткаш, ээзи-биле таныжып чугаалажы бердим.
«Демир аъттың» ээзин Анд­рей Яношевич Житко дээр болду. Ол Черногорскиниң даг-тудуг техникумунга экскаватор башкарыкчызы, бульдозерист мергежилдерни чедип алгаш, Тывага кээп, Каа-Хем хөмүр-даш уургайынга күш-ажылчы базымын эгелээн. Баштайгы үеде аныяк кижиге Владимирниң трактор заводунга бүдүрген 26 аът күштүг Т-25 деп дугуйлуг тракторну башкарары-биле хүлээткен. "Бо трактор хөй кывар-чаар чүүл чарыгдавас, бичии хемчээлдиг болгаш ээлгир, шимченгир, бурунгаар чоруур 8, аткаар халыыр 6 скоростуг болгаш, ажыл-агый кылырынга эптиг, шалыпкын, чиик адак магалыг техника боор" — деп, Анд­рей Житко үнелеп чугаалады. Ынчалдыр кашпагай «демир аъды-­биле» үш чыл хире ажылдап чорда, хүлээнген ажылынга кызымаан, эдилээн техниказынга камныын үнелеп көргеш, Кат-60 дээр чер үстүрер бульдозер тракторга ажылдаары-биле шилчиткен.
«Номчукчулар сонуургаар чадавас, Кат-60 бульдозерниң дугайында бичии таныштырыптар силер бе» — деп дилээримге, «Ол дээрге американ «Катерпиллар-60» деп трактор-дур. Челябинскиниң трактор заводунга бо тракторга үндезилээш, баштайгы совет тракторну бүдүрүп үндүрген. Ол үеде совет күрүнениң баштыңчызы Иосиф Виссарионовичиниң ады-биле «Сталинец-60» деп адаан. Ооң соонда-даа чылдарда бо-ла тракторнуң сайзыраңгайжыткан хевирлерин 1956 чылга чедир бүдүрген. А 1963-1980 чылдарда Т-100М деп тракторнуң ат-сураа алгып турган-на болгай» — деп, ол кысказы-биле тайылбырлады.
Андрей Яношевич Кат-60 бульдозерни 8 чыл ажыр үрелиишкин чок башкарып ажылдап турда, бүдүрүлге черинге ынчан чаа келген Т-170 деп бульдозер тракторларның бирээзин аңаа хүлээдип берген. Андрейниң тайылбырлап чугаалааны-биле, бо тракторну амгы үеде-даа ажыглап турар. 
Машина-техника сайзырап, чурттуң рыногунда янзы-бүрү марканың бульдозерлерин хөйү-биле садып-саарып турар апарган-даа болза, ССРЭ үезиниң чамдык техникаларын ажыл-агыйларда, бүдүрүлге черлеринде ам-даа калбаа-биле ажыглавышаан. Т-170 марканың бульдозери шак ындыг ажыг­лалда турар техникаларның бирээзи. Бо бульдозер тракторну Челябинскиниң трактор заводунга 1988 чылда бүдүрүп эгелээн.­ Заводтуң инженер-техниктиг ажылдакчыларының чогаадыкчы ажылының түңне­линде Т-130 тракторну экижи­дип, дериг-херекселдерин, шимчедикчизин чаартып, эде кылганы-биле, техниктиг харак­теристиказының талазы-биле совет үениң эң дээре тракторларының бирээзинге хамааржыр бо техниканы 14 чылдың дургузунда үзүктел чок бүдүрүп келген. 
Т-170 тракторнуң эки талазы – кандыг-даа кожуг машиналары, дериг-херекселдер-биле ажылдап болур. Кывар-чаар материалдарга болгаш техниктиг ажаалда-тежээлдезинге хөй чарыгдалдар негевес, белен үрелбес, быжыг, оруу багай, малгаш-баларлыг, элезинниг черлерге-даа торулбас күчүлүг техниканы орук кылырынга, көдээ ажыл-агый, тудуг болгаш өске-даа ажылдарга ажыглап турар. 
Андрей Яношевич бо чаа тракторун 14 чыл дургузунда капитал септелге чок мунуп, шалыпчыларның одуруундан дүшпейн ажылдап турда, хоралыг бүдүрүлге черинге ажылдаар хуусаазы чедип, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. 
Ынчалза-даа Андрей Житко ажыл чок олуруп шыдаваан. Ол «Көдээ тудуг» ажык акционерлиг ниитилелге баргаш, ол-ла мергежили-биле ажылга кирип алгаш, Т-130 бульдозерни ам 4 чыл ажыг үеде башкарып, янзы-бүрү тудуг ажылдарында ажылдап турары бо.
Даш-оол МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруунда: 
Андрей Житко Т-130 бульдозериниң чанында тур.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.