1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДИКТАНТЫНЫ БИЖЭЭН

Тыва дыл хүнүнге тураскааткан “Чоннуң диктантызы” акцияны Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институдунуң эртемденнери Кызыл хоорайда эрттирип турар. 
Тыва дылга диктантыны чыл санында бижидип турары – республиканың амыдыралын каастап чоруур онза солун хемчеглерниң бирээзи. Чүге дээрге хүн бүрүде ажыл-агыйы, ажы-төлү, өг-бүлези дээш ажаанзырап, амыр-дыш чок ажылдап чоруур улуска хеп-хенертен “тыва дылга диктант бижиир” деп медээ кээрге, чылыг чырык сактыышкыннары ындындан дойлуп үнүп эгелээр. Каткы-хөглүг школачы үелерин, өскен-төрээн черин, чаңгысклассчы эш-өөрүн, эргим башкыларын сактып бодай бээр. Тыва дыл болгаш төрээн чогаал кичээлдеринде мактадып, чемеледип-даа чорааны база уттундурбаан боор. 
Чоннуң диктантызын баштай үш чыл бурунгаар Кызылдың ийи дугаар школа­зынга бижидип турда, “кижи бажы кизирт, аът бажы козурт” болган. Ында кымны чок дээр боор. Эмчи, артист, экономист, юрист, МЧС ажылдакчызы, шагдаа, башкы, инженер, спортчу, каңнакчы, тудугжу, журналист, студент дээш шуптузу бар. Кижи бүрүзү школадан алган билиин хынап, “Диктантыны кайы хире бижиир эвес мен” дээш, бодун шүгдүнүп келген.  
Бо чылын “Чоннуң диктантызынга” Тываның Чазак Аппарыдының, тус-тус яамы­ларның дөртен ажыг ажылдакчылары кончуг идепкейлиг киржип, “Дылым — чоргааралым” деп диктантыны бижээннер. Ооң сөзүглелин чогаалчы Сайлыкмаа Комбу тургузуп каан. Ол боду ыракта болгаш, видеобижидилге дамчыштыр ба­йыр чедирип чугаа­лааш, акцияга киржип, тыва дылга диктант бижиир дээш келгени – төрээн дылынга хүндүткел деп чугаалады.
Ийи чүс чээрби сөстүг диктантыны кижи бүрүзү кичээнгейлиг дыңнап, сонуургалдыг бижип олурду. Өөрүнден чыдып калган улус катап ылавылап айтырып, хынап алгаш, эртемденнерге хүлээдип берген. Кымның канчаар бижээ­нин ноябрь 1-де дыңнадыр. 
Амур Увангур, Күш-ажыл сайы­дының оралакчызы: “Сөөлгү катап диктантыны чээрби-үжен-даа чыл бурунгаар бижээн боор мен. Тес-Хемниң Чыргаланды ортумак школазын доозуп тургаш, оон университетче дужаап кирип тургаш, экзаменге тыва дылга диктантылар бижип турган бис. Оон бээр ам дыка-ла хөй үелер эрте берген. Шынап-ла, диктантыны тыва дылда бижидип турары кончуг эки болгаш солун чүве-дир. Деткип тур мен. Чылдың-на диктант эрттирип-ле турар болза, күзелдиим-биле кээп бижиир мен.
Монгуш Күдер, Кадык камгалал сайыдының оралакчызы: “Бо диктант бижиир хемчегже дыка улуг сонуургалдыг чедип келдим. Бистиң яамыдан он шаа чедир улус келген боор. Чадаананың №2 дугаар ортумак школазын 1995 чылда дооскан мен. Тыва дылды бичиимден тура билир, тыва номнарны болгаш тыва чогаалдарны номчуп өскен болгаш, меңээ улуг бергедээшкин тургуспады. Ынчалза-даа бо чуртталгада амыдырал аайы-биле тыва дыл шоолуг ажыглавайн турары-биле диктантының түңнели кандыг болур ирги. Бижик демдектеринге частына берген боор дээш чигзинип тур мен. Улуг сүрээдээшкин чок. Мээң күзелим болза, мындыг хемчеглерни чүгле бо айда эвес, удаа-дараа эрттирер болза эки. Кожуун, суму деңнели-биле аңгы-аңгы мергежилдиг улус — малчыннарга, хоорайның школаларында тыва чугааны шоолуг ажыглавайн турар кижилер аразынга чүге эрттирип болбас деп? 
Надежда Серээдар, филология эртемнериниң кандидады, Тываның гуманитарлыг болгаш тускай эртемнер секторунуң эргелекчизи:
— “Чоннуң диктантызын” бо хүнге чедир 130 кижи бижээн. Кызыл хоорай Мэриязының, Кызыл хоорай шүүгүзүнүң, Республиканың пенсия фондузунуң ажыл­дакчылары, “Шын” солуннуң редак­циязының корреспондент, журналистери идепкейлиг киришкен. Планывыс ёзугаар хоорайның өске албан черлеринге диктантыны бо хүннерде бижидер бис. 
Амгы үеде кандыг-даа кижиниң төрээн тыва дылынга хамаарылгазы өскерлип турар апарган. Аас чугаа стилин билир-ле болза, тывалаар мен деп санап турар. Ындыг эвес, херек кырында тыва дыл байлак, хөй стильдерден тургустунган. Чечен чугаа стили дижик, чугаа-домааңда  үлегер домактарны, тывызыктарны, быжыг сөс каттыжыышкыннарын, тоол домактарын ажыглап турар сен бе?  Албан-херек стили: тыва дылга билдириишкин, протокол бижип билир сен бе? Чечен чогаал стили: тыва чогаалдар болгаш улустуң аас чогаалын номчуп турар сен бе? Бо бүгүнү база угаап бодаар ужурлуг. Тыва кижи бодунуң ажы-төлүн тыва класстарже киирбейн, тыва литературлуг дылды өөретпейн, “Кырган авазы, кырган-ачазындан өөренип алыр” деп турарынга чөпшээрешпес бис. 
“Чоннуң диктантызының” кол сорулгазы — тыва дылдың шын бижилге дүрүмнерин катап өөренип, тыва чогаал­дарны, тоолдарны сонуургап номчуп өөрениринге үлегер дөс болзун деп бодал-биле эрттирип турар. 
Рада Демчик. 
Арслан Аракчааның 
тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.