1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДУРЖУЛГАВЫС ДАМЧЫДАР БИС

Бөгүн, март 16-да, ТР-ниң Иштики херектер яамызының Күрүнениң экономиктиг айыыл чок чоруун камгалаар болгаш коррупцияга удур демисел чорудар эргелели (ССРЭ үезинде социалистиг өнчү-хөреңги оорлаашкыны болгаш спекуляция-биле демисел чорудар килдизи)  бодунуң тургустунганындан бээр 80 чыл оюн демдеглеп турар. Ук килдиске хөй чылдарда ажылдаан хоочун, халажылгада подполковник, ИХЯ-ның Хоо­чуннар чөвүлелиниң кежигүнү Сүге-Маадыр Шур-оолович Куулар-биле чоокта чаа ужуражып чугаалаштым.
– Сүге-Маадыр Шур-оол­ович, «Шынның» номчукчуларынга бодуңарны таныштырып көрүңерем.
– 1959 чылдың август 19-та Барыын-Хемчик кожууннуң Шекпээр сумузунга төрүттүнген мен. 1977 чылда Чадаананың №1 школазын дооскаш, Красноярскиниң политехниктиг институдунуң Кызыл хоорайда салбырының автотранспорт факультединче өөренип кирдим. Ук өөредилге черин 1982 чылда инженер-механик мергежилдиг дооскаш, Совет Армияга албан-хүлээлгем эрттирдим. Ооң соонда 1984 чылдан 2001 чылга чедир Чөөн-Хемчик, Эрзин, Өвүр кожууннарга база Ак-Довурак, Кызыл хоорайларга  Иштики херектер килдизинге опертөлээден начальникке чедир ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген мен. 1995-1999 чылдарда Москва хоорайда Россияның Иштики херектер яамызының эргелелиниң академиязынга юрист-правовед мергежилди база чедип алдым. Ооң соонда Тыва таможняга, «Россельхозбанкының» Тыва­да регион салбырынга ди­­ректорнуң айыыл чок чорук талазы-биле оралакчызынга, ТР-ниң Хамаа­ты камгалалы болгаш Онза байдалдар яамызынга, ТР-ниң Чазааның ажыл-агый эргелелинге ажылдадым. Өг-бүлелиг, үш ажы-төлдүг мен.
–  Бөгүнгү байырлалы­ңар­ның төөгүзүнге хамаарыш­тыр чүнү чугаалап болур силер, Сүге-Маадыр Шур-оолович?
– 1937 чылдың март 16-да ССРЭ-ниң Улус комиссар­ла­рының Иштики херектериниң дужаалы езугаар милицияның Кол эргелелиниң составынга социалистиг өнчү-хөреңги оор­лаашкыны болгаш спекуляция-биле демисел чорудар килдис тургустунган. (Орус дылда ху­рааңгайлаарга ОБХСС). 1947 чылдың январьда ук килдис Иштики херектер албанының Эргелели кылдыр эде организас­таттынган. 
ТАР-ның ССРЭ-ниң составынче киргениниң соонда, 1944 чылдың октябрь 26-да, ССРЭ-ниң Улус комиссарларының Иштики херектериниң дужаа­лы-биле Тыва Автономнуг областка Иштики херектер Эргелели бодунуң хамаарылгалыг албаннары-биле, оларның иштинде социалистиг өнчү-хөреңги оорлаашкыны болгаш спекуляция-биле демисел чорудар килдизи-биле кады тургустунган. Ооң бир дугаар начальнигинге Москвадан милицияның майору Емельян Степанович Старос­тенкону томуйлап чоруткан. Тыва АССР үезинде бо килдиске начальниктиң оралакчылары бооп, Дмитрий Авыкович Сагаан, Сайын-оол Чоодуевич Юша, Николай Егорович Зайцев, Доржу Кенденович Сагачиев, Кара-оол Ховалыгович Нурсат, Сергей Саин-Белекович Монгуш болгаш өскелер-даа ажылдааннар. 
Байырлалда килдиске 1949 чылда 18 харлыг хып дээн чалыы назынында секретарь-машинакчы болуп ажылдап чедип келген Эвелина Аркадевна Килякованы онзалап демдеглевес арга чок. Ол ынак ажылынга 37 чыл дургузунда ажылдааш, 1986 чылда, 55 харлыында пенсияже үнген.
– Ажылдап чораан үе­ле­риңерде илереткен херек­те­риңерниң чамдык чижектерин чугаалап болур силер бе, Сүге-Маадыр Шур-оолович?
– Оон бээр элээн хөй чылдар эрте берген. Ук херектер ынчан эң улуг болгаш айыылдыг кем-херек үүлгедиишкиннеринге хамааржыр турган. Чижээ­лээрге, Таңдының район судунуң улус судья­зы хээли ап тургаш туттурган. «Гражданпроект» институдунуң төлевилел-сметалыг документациязында хоойлуга дүүшпес киир бижилгелер, Чөөн-Хемчик кожуунда «Сельхозхимия» кат­тыжыышкынының часкы тарылга үезинде чемишчидилгелер талазы-биле шын эвес кылдынган ажылдары, Кызыл-Мажалыктың үс заводунга, Ак-Довурактың «Туваасбест» комбинадынга, Чөөн-Хемчиктиң Теве-Хая суурда садыгга  социалистиг өнчү-хөреңги оорлаашкыннары дээш оларның шуптузун санаары берге. 
Ынчан бистиң килдистиң ажылдакчылары бодунуң даан­ган ажылын ак сеткилдиг күүседип, дүн-хүн дивейн, уйгу-дыш чок, амы-тынын харамнанмайн ажылдап чорааннар. Албан-хүлээлгезин күүседип чорааш, Виктор Николаевич Мангушев, Петр Георгиевич Николаев база Сергей Саин-Белекович Монгуш амы-тынындан чарылганнар. Хүндүлүг дыштанылгада хоочуннарывыска чоргаарланыр бис. Оларның хөй кезии аңгы-аңгы бүдүрүлгелер болгаш организацияларда, камгалал албан черлеринде ам-даа ажылдап чоруурлар.
– Сүге-Маадыр Шур-оол­ович, силерниң ажылдап чо­раан алба­ныңардан бедик эрге-дужаал, чижээлээрге, генерал четкен улус бар бе?
– Ийе, оларның аразындан 4 кижи генерал чедир ажылдаан: бо хүннерде  бистиң аравыста чок Сергей Саин-Белекович Монгуш биле Михаил Ильич Дудкин, Москва облазында чурттап чоруур Николай Васильевич Грищенко, амгы үеде сайыдывыс  Александр Федорович Лобанов.
– ТР-ниң Иштики херектер яамызының хоочуннар чөвүлелиниң амгы үеде ажылдап чоруур аныяк кадрларга дузазы кандыгыл, Сүге-Маадыр Шур-оолович?
– Чөвүлелде 30 хире хоочун бар. Даргавыс Вячеслав Калын-оолович Кыргыс. Хоочуннар аныяк ажылдакчыларга арга-дуржулгазын доктаамал айтып берип, өөредип турар. Хоорайда өөредилге черлеринге, школаларга кем-херек үүлгедиишкиннерин баш бурунгаар болдурбас талазы-биле профилактика ажылдары кылырынга дузалажып, студентилер, өөреникчилер ортузунга лекция-беседаларны чорудары чаңчыл апарган. Оон аңгыда аныяктарга ажылдаарынга таа­рымчалыг байдалды тургузары-биле оларга чурттаар оран-сава, дача кылып аар шөлдерни аңгылап бээр, материалдыг ду­заны көргүзер талазы-биле айтырыгларны шиитпирлежип,  ИХЯ-ның удуртулгазынга айтырыгларны тургузуп турар бис. Аныяк ажылдакчыларның кадыы­ның байдалын өөренип көрүп тургаш, оларга санаторийлер, курорттарже путевкаларны чугаалажып бээр бис. 
Амгы үеде Эргелелдиң кол­лек­тиви-биле Хоочуннар чөвүлелиниң харылзаазы быжыг. Кем-херек үүлгедиишкиннерин илередип ажыдарынга практиктиг дузавысты көргүзүп, оларның кижизидилгезинге, хүн бүрүде ажыл-ижинге байлак арга-дуржулгавысты дамчыдар сорулгалыг бис. Кады ажылдап чораан эш-өөрүмге, хоочуннарга база аныяктарга профессионал ба­йырлалывыс таварыштыр изиг байырны чедирип, оларның амы-хууда чуртталгазынга аас-кежикти, быжыг кадыкшылды, ажыл-ижинге улуг-улуг чедиишкиннерни күзедим!
Светлана ООРЖАК
чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.