1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДУС-ХӨЛДЕ КИЖИ БАЖЫ КИЗИРТ

Чайын Дус-Хөлге кайыын-даа келген кижилер имиңейни бээр. Оларның чартык кезии соңгаартан келген. Мурнуку чылдарда хөлдүң оң талазы ээн чыдар чүве болгай, ам ында эрик дургаар майгыннар кудумчуландыр турупкан турар чорду. Аңаа бодаарга, орук ара көөрге, Хадың хөл ээнзирей-даа берген ышкаш.
Дус-Хөлде пансионаттар немежип-ле турар, дыштаныкчылар оон үзүлбестээн. Бо чылын «Серебрянка» санаторий ында «Серебряное озеро» деп пансионат ажыдып алган. Мээң барган үемде администратор Дуктуг-кыс Хомушку, 30 чыл стажтыг повар Зоя Ооржак, фельдшер Чечен Ховалыг келген чонун эки хүлээп ап, сагыш-човангыр, ак сеткилдиг, аттыг-ла кызып ажылдап турар улус болду. «Серебрянка» санаторийниң кол эмчизи Алисса Алексеевна Шимит, инновациялыг төлевилелдер талазы-биле эргелекчизи Надежда Николаевна Тюлюш Дус-Хөлге мындыг пансионат ажыдар дээш дыка-ла улуг ажылды чоруткан. Ону черле мактап, демдеглевес аргажок. Надежда Николаевна-биле аңаа ужураштым, дыштаныкчыларга аъш-чем, арыг ак чоорганнар эккелген болду. Чем кылыр сугну безин Кызылдан эккеп турарлар.
Бир хонуктуң өртээ ында 1100 рубль. Хүнде үш катап чемгерер болурга, мен бодаарымга, барыктыг-ла-дыр. Пансионаттарның хөй кезиинде дыштаныкчылар чемин газка боттары кылып чиир, чүгле орун-дөжээ, чурттааны дээш өртектери аңгы-аңгы, чижээ, хөл кыдыында кемпинг «Центр Азии» деп каан бичии-бичии борбак бажыңнарда 1800 рубль, мында база чемин улус боттары кылыр. «Дээрги» деп черде бир хонукта 900 рубль, «Радуга» пансионатта – 500 рубль…
Кижи бүрүзү бодунга тааржыр хире пансионаттарда чурттап, кайгамчык онза хөлүвүске кадыын экижидип, дыштанып ап турар. Орукту база чедир асфальтылап каан, оон артык боор бе. А дустуг хөлдүң бодунуң шынарлары шуут кайгамчык: сугнуң составында натрий, хлор, бром дээш өске-даа ажыктыг элементилер бар, малгажында сероводород бар. Та кайы чылын, эртемденнер шинчилээш, бир литр сугда 280 грамм дус бар дээн. Мен бодаарымга, ам ынча хире дус чок. Хөлдүң дузу-даа, малгажы-даа эвээжээн. Шаанда хөлге имиңейнип турган бичии кызыл курттар-даа эвээш көстүр. Ооң чылдагааны – хөлдү тонап турарында. Ол кара малгашты, чамдык черинде көксүмээр хоюг малгашты узуп албас-ла кижи чок. Та кайыын келген улус, ийи херээжен бир литрниң кола шилинче кара малгаш тырып олурарга, «ону алырыңарга-даа, 24 шак эртерге, эм шынары бусталып үне бээр-дир ийин, эртемденнер ынча деп турар» дээримге, бирээзи тоо-даа чок: «бусталбас чүве-дир, эртемденнер меге-сога чүнү-даа чугаалаар шейик» диди.
Хөлдүң малгажын ынчаар тонап кээр чүве болза, келир үеде аңаа эмненир, кадыкшыл быжыктырар дугайында чугаа турбас апаар. Ол хамаанчок, хөлдүң боду соглуп каарының айыылы бар. Бо шуут контроль чок чидиг айтырыгларның би­рээзи. Моон соңгаар черле канчаарыл? Оода чадаарда «Хөлдүң суун болгаш малгажын үндүрүп болбас, торгаал – 5000 рубль!» деп бижээн сагындырыг безин көрбедим. Мындыг сөстерни хөлдү долгандыр аскылап каар болза, улус сести-даа бээр ыйнаан. Беш муң деп мээң бодалым-дыр ийин, херек кырында өртээ турбас эм малгаш-тыр ол. Хөлдүң ээзи болур Таңды кожууннуң хөл сактыр хире шаа чок хевирлиг, а республика ону Таңдыныы-дыр дээш сагыш салбаска, канчап болурул? Чедер хөлдү буурадып алгаш, ам Дус-Хөлдүң соглуп, буураар «оочурун» манаарывыс ол бе?  
Кончуг онза «Чедер» курортувусту ийлээр чыгыы сагынган кижилер-биле ужураштым. Хөөкүйлер баар чери чок, ам чүгле Дус-Хөлге кээр аргалыг. Чеже-даа эм шынарлыг болза, ол курорт эвес ышкажыл. Аарыг кижилерге таарымчалыг байдалдар (инфраструктура) чок деп болур, хөлге кирери агаар-бойдустан хамаарылгалыг. Черле ие-бойдузувустуң эртине хайыраларынга кам чогувус-даа хилинчектиг. Оларны чүдедир, камнавас, ыдыктар деп көөрүн билбес. Дус-Хөлде майгыннарлыг келген кижилерде биотуалет ийи-чаңгыс, а дыштаныр хүннерде келген чон та каяа чиигеттинип ап турар чүве. Хөл иштинге-ле салып турар чадавас деп каразыг бар. Орук-чирикте уруг-дарыгның тудуп чорааны тоорук, печенье хаптарын, конфет саазыннарын октапкан чыткылаар, хөл эриинде безин уткан-кагган идиктер, малгаш узуп ап турганы пластик сава кес­киндилери дээш өске-даа бок бар. Мооң мурнунда машиналар хөл эриинге безин халдып турган чүве болгай, ам харын доорбаштар-биле моондак кылып каан чорду. Бир эвес хөл биеэги улуг савазынга чыткан болза, ында үгек бажыңнарлыг кемпингиниң хөл чоогунга турумчуур эргези-даа чок.
Ам Дус-Хөлге чугаалашканым кижилер черле канчаар дыштанып турар эвес, сонуургадып көрейн. Турандан Светлана Бораңнаевна «Серебряное озеро» пансионат дугайында чарлалды «Шын» солундан номчуп алган: «Оо, чеди хонукта 7700 рубль дээрге, ажырбас-тыр, арта чеми база ынаар кирип турар ышкажыл» деп чугааланып олурда, уруглары дыңнап кааш, белек кылдыр путевка садып берип, авазын дыштандырып эккеп каан. «Бажыңга ийи шак болгаш-ла бичиилеп чемненир кижи мен, а маңаа үш катап эккеп бээр чемин доңгайтыр чиир-дир мен» деп каттырды. Чемин эки деп үнеледи. Ол-даа повар Зоя Мээрең-ооловнаның ачызы. Дыштаныкчыларын чемгерерде, администратор Дуктуг-кыс Сарыг-Оолаковна, фельдшер Чечен Чанчыковна поварынга дузалажып, эмеглешкеш туруптар чорду.
Красноярскиден Николай Васильевич­ улузу-биле демги кемпинг чанында майгынын тип алган. Ол дээш 500 рубль төледим диди. Чүгле чурттаары дээш 1800 рубль деп катаптап, ону арай аарзынып турары илдең. Черле бээр дыштанып кээр чаңчылдыглар. Уфадан келген Наталья Викторовна мооң мурнунда даштыкыга-даа, Кара далай кыдыынга-даа дыштанып турган. Дус-Хөлге бир дугаар келгени бо. Дыка-ла эки хөл-дүр деп мактады. Саяногорскиден Лариса Николаевна Дус-Хөлге дыштанып-даа болур, эмненип-даа болур деп магадады. Ол ынаар Лукьяновское деп малгаштыг хөл барын бар, ынчалза-даа аңаа чүгле эмненир. Мында инфраструктура арай чедишпес-тир, ынчалза-даа ол чокта безин эштир, дыштаныр, эмненир онза хөл-дүр диди.
Ийи-Тал ортумак школазының математика болгаш физика башкызы Наталья Дыртый-ооловна эрткен чылдан бээр Дус-Хөлче кээп эгелээн. Мурнунда үш чыл улаштыр Тарыс аржааны барган. Аныяан­да Ялта, Крым чораан, ынчан путевка халас дээрге, мен «профэвилелден алыр путевка 36 рубль турган-на болгай, ону арта ажылдап турар организациязы садып бээр» деп сагындырдым. Элегес чоогунда база мындыг кара малгаштыг Каък-Хөл бар, бир чылын аңаа чорда, табуретка-биле кылаштаар угбай чоруурда оозун ажыглавайн, боду кылаштай бергенин чугаалады. Дус-Хөлге ынчаар эттинип турган улус база бар, ам малгажы эвээжей бергенин хараадап чугаалаштывыс. Оон ырак эвесте база-ла Каък-Хөл деп адаар кара малгаштыг бичии хөл бар чүве-дир, дузу шуут алмаз ышкаш.
Шагаан-Арыгның №1 школазының математика башкызы Серемаа Сойгуевна мурнунда Чедерге дыштанып турган. Ооң дүжүп калганы эң-не хомуданчыг деп олурду. Бо хоочун башкылар «Серебряное озеро» пансионат дугайын база «Шын» солундан көрүп алганнар. Путевкаже шупту кирип турар, ол эки-дир, дыштанганай дыштаныр-ла болгай диштилер.
Кызылдан башкы Татьяна Максимовна: «Остеохондрозум эттиндирип чадай бердим. Чедерге кончуг тааржыр кижи болгай мен, ол чокта ам канчаар, хейде чадаарда мында келдим. Хөлге киргеш, душтаныр суг соок, доңуп, дидиреп тур мен» – дей-дир. 
Москвада ажылдап, чурттап чоруур Рада Ондар база МГУ дооскаш, ында бир даштыкы компанияда ажылдай берген Салбак Хертек шөлээзиниң үезинде ынак төрээн чуртунуң кайгамчык онза хөлүнге мага хандыр дыштанып алганнар.
Дус-Хөлге кижи таныыр улузунга бо-ла дужа бээр чорду. Ынчанмайн канчаар, оон өскээр каяа барып дыштаныр бис? «Yш-Белдир» курортка чедери берге, «Чедер» курортун эдилеп чадап каан, авыралдыг аржааннарывыстан, ынак Дус-Хөлүвүстен өске кадыкшыл быжыктырар черлеривис чок ышкажыл. Чоннуң чамдыызы соңгаарның курорттарынче барып турар. Ында экизин эки-ле, ынчалза-даа бодувустуң эм сугларывыс, малгажывыс ышкаш дээштиг эвес.
Ынчангаш чугаа чоннуң чайгы дыш­танылгазының дугайында чоруп турар болганда, эң-не чидиг айтырыг – «Чедер» курорттуң салым-чолунга хамаарыштыр маңаа ыыттавайн барып шыдавас-тыр мен. Чалбак чон шупту ооң дүжүп калганын хараадаар, кажан ажыттынар ирги деп идегеп манап чоруур. Шынап-ла, кажан ажыттынарыл? Мындыг эгелиг материалды эрткен чылын «Шын» солунга бижээн-даа кижи болгай мен. Чазак шимээн чок. Бир кижи Чедерни хуужудуп алгаш, херек ужун боду олуруп чоруй баарга, курорт база ооң-биле кады хоругдалда барган. Ол үе дургузунда та чүү улус, курорттуң баазазын, корпустарын үптеп, тонап аппарган. Бүдүн республика мындыг ажыл-агыйжы эвес болурга канчап черле тааржырыл? 
Дедир күрүне өнчүзүнче киирип, ээлдирип алгаш, «Чедер» курортту катап диргизип, Тываның чонунга бараан болдурар үе келбээн эвес чүве бе? Уругланып чадай берген херээженнер Чедерге баргаш, ооң соонда иштелип, ажы-төлдүг, аас-кежиктиг чурттап чоруур болдур ийин. Чаңгыс бо факт безин бойдустуң Чедер ышкаш деңнеп четпес кайгамчыктыг хайыразының ачы-авыралын херечилеп, хөлдү тыва чонга ажыктыг болдурар дээш дарый хөделип, шимченирин негеп турар-дыр.
Надежда Эргеп.
 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.