1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДЭЭР ОГЛУН МӨҢГЕЖИДИП

Тываның эң баштайгы ужудукчузу Чооду Ки­диспейни амгы үениң аныяк­тарының аразында билир кижи ховар-ла боор. Ону ооң үежилери, эш-өөрү база дөргүл-төрели билир, сактыр. Чооду Кидис­пей ышкаш бирги кижилерниң адын мөңгежидери бистиң, амгы үениң салгалының ыдык хүлээлгези, ол бистиң төөгүвүс деп чүүлдү утпас ужурлуг бис. Ооң допчу намдарын төөгүүр болза мындыг.
Чооду Дагба оглу Кидиспей Тес-Хем кожууннуң Бурганныг деп черге (Теректиг-Хем) ядыы өг-бүлеге төрүттүнген. Тестиң сураглыг аңчыларының бирээ­зи чораан адазы Дагбаның чогум-на шола ады Шайлаар. Иези Комбуяң уран, ус-шевер, дыл-домаа сайзыраңгай, тывынгыр, оюн-баштак, чугаа-сооттуг онзагай кижи чо­раан. Аңчы Шайлаарның өг-бүлези чеже-даа эт-хөреңги талазы-биле таарыы болза, эш-өөр талазы-биле ол кандыг-даа байдан артык арын-нүүрлүг улус чораан. Ооң өөнден чай, кыш чок оон-моон келген кижилер үзүлбес. Оларның аразында орус, тыва, хакас, моол байлар-даа, данчаатылар-даа бар болгулаар. Чүге дээрге Шайлаарның өөнге дииң кежинден баштаан, адыг өдү, торгу хини, ай, бес, тоорук, эм оъттар дээш чүү-даа турар. 
1908 чылдың күскээр чайынында Шайлаарның өөнге ийи дугаар оол уруг төрүттүнген. Ооң адын Кидиспей деп адаан­нар. Ону ынчаар адаан ужуру, Комбуяң айы-хүнү үнүп келген хирезинде анаа куруг олуруп шыдавас чаңчылы-биле, бир бай кижиниң хоюнуң дүгүн салчып, кидизин кылчып турда, эъди аарааш, ол-ла кидис салган черге божупкан. Ынчангаш чаа төрүттүнген чаш кижини кидис салган өөрү ол дораан-на Кидиспей деп адап кааннар. 
Хөй акы-дуңмаларының аразындан Кидиспей төлептиг, сагынгыр, томаанныг, ажылгыр кежээзи-биле ылгалыр турган. Ол улуг акыларын безин орталандыр чугаалап, томаартыптар чөптүг сеткилдиг оол болган. Ол ышкаш өөрзүрек, төрелзирек, кижи бүрүзүнге сагыш човап, дузалажыксаар. 
Кидиспейниң сактыыш­кын­нары-биле алырга, ол ча­жындан-на кадыг-бергеге өзүп келген. Ол элээди үезинден-не бай улустуң хоюн кадарып, чылгызын хавырып, ыяжын ыяштап берип, аалдар кезип, айбыладып өскен. Черле угаан-сарыылдыг болгаш, бодунуң күжү-биле номчуп, бижип база орустап чугаалап өөренип алган. Ол билии аңаа алызы барып  кончуг херектиг болган. Чижээлээрге, Тывага аревэ тургустунарга, аныяк оолду Тес-Хем кожууннуң Шуур­мак сумузунуң үүр даргазынга соңгуп каан. Ийи чыл эрткенде ол ТАР-ның шерииниң дайынчызы апарган. Ооң кызымаан эскерип кааш, удуртур-баштаар чер ону Оренбургтуң В. Чкалов аттыг ужар чүүл училищезинче өөредип чорудупкан. Шак ын­чаар Кидиспей Дагбаевич ужудукчу апарган.
Эрткен вектиң 30 чылдары­ның эгезинде Тывага ужар хеме дугайында чугаа ылгын тараан. Чамдык улус кайгамчык тоолзуг чугаага бүзүревейн турган. 1932 чылдың июнь 29-та «Шын» солунга Наа­дым байырлалын эрттирериниң планында «июль 7-де 9 шакта аэропланның көргүзүглүг ужудууш­куну болур» деп чарлаан. Дүш-дүл бе? Ол медээ доп-дораан бир аалдан өске аалче, үшкүзүнче дээш дыргын дамчып чорупкан. Аалдарга аъттыг медээчилерниң тараткан медээзинден Наадымда ужар хеме көөр дээш манаан чоннуң бүзүрели бүтпээн. Ужар хеме келбээн! Азы ылап-ла тоол бе?
Алды чыл эрткенде, 1938 чылдың июль 7-де болган Наадым төөгүлүг хүн болган. ССРЭ-ден Тываже үш ЛИ-2 самолет ужудуп келген. Бирги ужар хемелерге ТАР-ның Чазак даргалары олурар аас-кежиктиг болганнар. Ол чылгы Наадымның аът чарыжынга 5 чыл улай чемпионнаан Эзир-Кара эртип келген. Самолетка ужуткаш, өөрээн даргалар Эзир-Карага «Аэроплан» деп шола тывыскан.
Тываже ужудуп келген үш самолеттуң бирээзин Чооду Кидиспей башкарып келген. Ол 1937 чылда Оренбургтуң авиация училищезин улуг лейтенант эргелиг доос­каш, 1943 чылда майор эргени алган.    
1937 чылда бирги тыва ужудукчу дээрже үнген болза, ооң салгакчылары 1941 чылдан тыптып эгелээн. Дор­ту-биле чугаалаарга, ол тыва дээр­ни чагырарының эгелекчизи болган. 
Чүү-даа чок куруг ховуга Кидиспей Чооду, улусчу шеригниң база кызылчыларның дузазы-биле, ужуп үнер болгаш хонар дилиндекти, ангарны, кывар-чаар чүүл складын болгаш өске-даа самолетка херек чүүлдерни туттурган. Ол ышкаш ужудукчулар, бортмеханиктер, диспетчерлер, сөөлүнде ужудукчулар курс­тарын ажыткаш, боду башкылап турган. Кидиспей Дагбаевич курс­тарга белет­кээн улузунуң эң тергииннерин 1939 чылда  ССРЭ-ниң ужудулга училищелеринче өөредип чорудупкан. 1941 чылда дөрт тыва ужудукчулар Тывага көстүп келгени Кидиспей Дагбаевичиниң канчаар-даа аажок улуг ачы-хавыяазы-дыр. Тыва авиацияның тывылганы ол. 
Кидиспей Чооду 9-ла чыл ужудукчу амыдыралында чежени кылган-дыр? Ол 1946 чылдың декабрь 17-де аар аарааш чок болган. Ужудукчу кыска назынында ажыл-ишке тергиин ынак, бердинген кижи чораан.
Тываның Чазак Баштыңы Шолбан Валерьевичиниң ада-иези, күш-ажылдың хоочуннары, өөредилге адырының тергиин­нери Анай Балчыровна биле Валерий Ховалыгович Кара-оолдарның эгелекчи саналы-биле культура адырының хоо­чуну Урана Биче-ооловна Хертек, чогаалчылар Кара-Күске Күнзекович Чооду, Александр Сан-оолович Шоюн баштаан хөй-ниитичи, идепкейжи хоочуннар бирги ужудукчунуң чырык адын мөңгежидер сорулга-биле ачы-дуза концерттери болгаш ужуражылгаларны эрттирип эгелээни онзагай. 
Май 25-те Тес-Хем кожууннуң төвү Самагалдай суурнуң Культура одаанга баштайгы ужудукчуга тураскааткан ужуражылга болгаш ачы-буян концерти дыка-ла солун эрткен. Ол хемчеглерниң сорулгазы — тес-хемчилерниң чаңгыс чер-чурттуу, Тываның баштайгы ужудукчузу Чооду Кидиспейниң тураскаалын Кызыл хоорайның аэропортунуң девис­кээринге тургузары.
Самагалдайжылар-биле ужуражылгага үстүнде бижээ­ним хоочуннардан аңгыда ужудукчунуң уруунуң уруу Лариса Балдановна Натпит-оол, эмчи Саяна Ойдуп киришкен. Олар чаңгыстап үнүп, тес-хемчилерни Кызылга удавас делегей чергелиг аэропортка бирги ужудукчу, чаңгыс чер-чурттуу Чооду Кидиспейниң тураскаалын тургузарынга идепкейлиг киржирин кыйгырганнар.
Тываның улустуң артизи Олег Сарыг­лар, Тываның алдарлыг артизи, ыраажы Вероника Чооду, «Саян» ансамблиниң самчылары, Каа-Хем кожууннуң культура ажылдакчы­зы Арам Монгуш, Суг-Бажы суурнуң уруг­ларның «Арбай-Хоор»­ бөлүү, «Аржаан» сту­диязының ыраажылары, Самагалдайның Культура бажыңының «Угулза» танцы бөлүү дыка солун концертти бараалгаткан. 
Валерий Ховалыг­овичиниң «Хөөкүй бодум» деп шүлүү, Анай Балчыровна биле эмчи Саяна Ойдуптуң хөглүг-баштак күүсеткени «Кө­рүнчүк биле сарбашкын» деп баснязы, «Бежен чыл эрткенде» деп чаптанчыг интермедиязы көрүкчүлерни каттыртып хөглеткен.
ТР-ниң культуразы­ның алдарлыг ажылдакчызы Урана Биче-ооловна Хертек номер аразында-ла ужудукчунуң допчу намдарын чонга таныштырбышаан, концертти чедимчелиг удуртуп-башкарган.
Ужудукчунуң уруунуң уруу Лариса Балдановна кырган-ачазының дугайында сактыышкынны чугаалааш, хоочуннарга, концерттиң киржикчилеринге, билет садып алган көрүкчүлерге төрелдериниң мурнундан өөрүп четтиргенин илереткен.
Тес-Хем кожуун чагырга­зының даргазы Долбан Самдан, Төлээлекчилер хуралының даргазы Чодураа Донгак, чагырга даргазының социал политика талазы-биле оралакчызы Чейнеш Каржал олар сценаже үнгеш, хоочуннарның эгелээш­кинин деткээн чылыг-чымчак сөстерни илереткеш, чаңгыс чер-чурттуунуң адын мөңгежидип турары дээш Өөрүп четтириишкин бижиин хоочуннарга тывыскан. Самагалдайда хуу сайгарлыкчы Вера Эрендей өг-бүлезиниң мурнундан 5 муң рубльди дузаламчы кылдыр салган. Ниитизи-биле ачы-буян­ концертинден  42 муң рубль кирген. Шак мындыг хемчегни кожууннуң сумуларынга база эрттирерин Тес-Хем кожууннуң удуртукчу даргалары чыылганнарга дыңнаткан.
Могаг-шылаг чок бо хоо­чуннарның буянныг үүле-херээ мооң-биле доозулбас, олар мындыг чергелиг хемчегни республиканың чамдык кожуун­нарынга эрттирер сорулгалыг. Ынчангаш эриг-баарлыг, биче сеткилдиг кижилерни аңаа идепкейлиг киржиринче кыйгырып турарлар.
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тыпкан фото-чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.