1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЕНИСЕЙНИҢ ЭРИИНГЕ...

Сизимге чедир...

Республиканың мурнуу-чөөн чүгүнде тайга-сын-биле хүрээленген Каа-Хем кожууннуң Сизим суурунга орус улустуң "Верховье" фестивалы ам үш дугаар чыл уламчылаар. Россияның регионнарының аразында эртип турар фестивальга Саян дагларының артындан тура, оруктуң узунун-даа тоовас уран талантылыглар дыка идепкейлиг киржип келген. Оларның аразында кандыг салым-чаяанныгларны, уран шеверлерни чок дээрил...

Россияның аңгы-аңгы чонна­ры­ның найыралын быжыглаа­ры-биле база орус улустуң куль­туразын хөгжүдер дээш, бо фес­тивальды эрттирип турар. Шынап-ла, Саян дагларын ажып келгеш, Кызылды таварааш, Сарыг-Сеп, Дерзиг-Аксы, Бүрен-Аксы суур­ларны эрткеш, уйгу чок агып чыдар Енисейни паромга олурупкаш, эртери эң солун. Баштай-ла Сарыг-Сеп чоогунда эриктен пассажирлерни, чиик хөлгелерни, а Эржей талазында паромдан улуг машиналарны кежирер. 

Сарыг-Сеп кежиинде паром­да Сизимниң үш чурттакчызы беш хонгаш-ла ээлчежип ажылдап турарлар. Бис чеде бээривиске, Андрей Иванов ээлчээн эрттирип тур. Ол бо ажылда үш чыл четкен. "Улуг-ла хемни ке­жир улус дажыыры, улуг, чиик ма­шиналарны эде тургузуп эрттирери дыка харыысалгалыг ажыл-дыр бо, балдыр-сыкпайн хүнзээр " – деп, ол чугаалады. Ынчанмайн канчаар, бичежек хемнерни кежип турар эвес, чон улуг Енисейни кежир аргыжып турар болгай. Паромда улуг хемнерге чоруурун болгаш өртке удур тайылбырлаан саазыннарны караам ужу-биле көөрүмге, азып каан болду.  Хемни кежип келгеш, боттарының сонуургалы-биле аян-чорук кылыр улус хемеге олурупкаш, Енисейге эжиндирип чоруп болур.  

Моон барган журналистер Сизим суурнуң чурттакчызының хемелеринге олурупкаш, суг оруу-биле эжиндирип чордувус-даа. Ол-ла чорааш, Сизим-Аксында балыкчылар турлаанга доктаадывыс. Сонуургактарга суг оруу-биле төлевирлиг аян-чорукту мынчаар тургузуп каан болду. Мону суурнуң чурттакчызы Евгений Похорев харыылаар. Ол ийи хемезин белеткеп алган, аян-чорукчуларны манап турар кижи. Аалчыларга улуг эвес өртектиг төлевирлиг эң солун аян-чорук болуп турар. «Аян-чорукчунуң бодунуң күзели-биле Эржейге-даа чедир сонуургадыр мен, ажырбас» — деп, хемежи Женя чугаалады.

Фестивальдың киржикчилери Тываның мындыг оңгул-чиңгил, чурумалдыг кокпа оруктарын эртип чорааш, Сизимге чедип кээрге, каа-хемчилер демнии-биле уткуп хүлээп алырын болгаш эртер хемчеглериниң дугайында ТР-ниң национал херектер талазы-биле агентилелиниң директору Вера Лапшакова та­йылбырлай каапты. Сонуургактар дораан-на телефонунга азы аппараттарынга тырттырып алгаш, ол-ла чуруктарын делегей четкизинче үндүр салыптарга, база дендии солун. 

Енисейге балыктаашкын

Бо фестивальдың эртти­рикчилериниң чылдың-на чаа-чаа аргаларны тып, боттарының чогаадыкчызы-биле солун, тывызыксыг мөөрейлерни немей киирип турары база онза. Үстүнде хемелээш,  балыкчы­лар турлаа Сизим-Аксынга доктааганын демдеглээн мен. Фестивальдың баштайгы хүнүнде "Енисейниң балыының мүнү" (Енисейская уха) деп мөөрей бо-ла кезек де­вискээрге эртер. «Эң-не узун ба­лыкты тутканы», «Эң бичии балык», «Эң улуг балык», «Улуг назылыг балыкчы», «Аныяк ба­лыкчы», «Кыс балыкчылар», «Эң амданныг балык мүнү»… деп мындыг мөөрейлерни планда киирген. Киржикчилерни 5 муңдан 20 муң рубльге чедир шаңнап-мактаар.

– Амга чедир чагыг киирген улустуң саны чүс чедип турар. Бир команда 4 киржикчилиг, дааскан үезинде балыктаар, ол туткан олчазындан чаагай мүнүн кылыптар дээш дыка солун мөөрей бо чылын немешкен. Маңаа эр улустар киржир, амга чедир Каа-Хемниң суурларындан, Тожу, Чөөн-Хемчик, Кызыл кожуундан, Хакасиядан чагыг­лар кирген, чаңгыс аай идик-хептиг, балыктаар херекселин болгаш чем кылыр аяк-савазын боттары белеткеп алгаш келир. Оон ыңай чуруктарын делгеп азар, бо ажылга чогаадыкчы, тывынгыр чоруун көргүзер – деп, Каа-Хем кожууннуң культура килдизиниң даргазы Анжелика Бурбу дыңнатты. 

Ылап-ла, солун мөөрей боор­га, даңзыда киржикчилерниң саны хүннүң-не немежип турар. Оон балыкчылар турлаандан дедир-ле Сизимге чедип кээр. Аңаа ыр-шоорну, делгелгени уламчылаар.

Фестивальдың эртер чуруму

Тываның чону демниг болзун, кым-даа кыдыынга чыдып калбазын дээн сорулгалыг бо хемчегниң утказы мындыг. Оон ыңай регионнар аразында орус чоннуң "Верховье" деп фестивалының эң-не кол башкарыкчылары – ТР-ниң нацио­нал херектер талазы-биле агентилели, Культура яамызы, Кызылда орус культура төвүнүң ажылдакчылары болгаш Каа-Хем кожууннуң чагыргазы. 

Бо фестиваль 2016 чылда Сизим суурга эгелээн, улуг-бичии чоннуң сонуургалын оттурган уран чүүлдүң база бир онзагай хевири болуп турар. Ук хемчегге 18 хардан өрү назылыг, 12 киржикчилиг фольклор бөлүктер болгаш ус-дарган, уран шеверлерге мөөрейлер, мастер-класстар болуп эртер. Уран чүүлдүң ажылдакчылары солун, каткы-хөглүг концертин бараалгадыр.  Фестиваль июнь 29-тан июль 2-ге чедир болуп эртер.  Суурнуң чоогунда турисчи турлагга аалчыларга бүгү талазы-биле таарымчалыг байдалды тургускан. 

Сизим — Каа-Хем кожууннуң кайгамчык онза чурумалдыг черинде турар ырак суур. Бо хүнде ында чүгле орус омактыг 300 хире чон чурттап турар. Сумунуң чагырга даргазы Николай Казанцев. Аныяк удуртукчу сумунуң бурунгаар хөгжүлдези дээш кызымаккай ажылдап келген. Тайга эдээнде суурнуң чурттакчылары кат-чимис, тоорук, эм оъттарын чыггаш, садып-саарып ап, мал-маган азырап амыдырап турарлар. Суурже чоокшулап кээрге-ле, "Сизимче кирип моорлаңар!" дээн адрезиниң шевергин, көрүштүг кылганы онза. Долгандыр көөрге, арга-эзим, арыг агаар, черни шуг­лапкан ногаан оът-сиген, черле ынчаш ындазында арыг-силиг, чону эвилең-ээлдек, ыржым булуңну онзалап, демдег­левес аргажок.

Ася Тюлюш,

Кызыл – Сизим – Кызыл.

Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.