1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ЕНИСЕЙ" М-54 БАРЫЫН ТАЛАЖЕ УГЛААН

2017 чылдың январь 1-ниң хүнү Тываның төөгүзүнче кирген. М-54 федералдыг автооруктуң угланыышкынын барыын талаже өскерткени республиканың келир үеде экономиктиг хөгжүлдезинге улуг идигни бээр. Январь 1-ден эгелеп «Кызыл — Чадаана — Хандагайты — Боршоо» автомобиль оруу федералдыг өнчүже шилчээн.  
Бо улуг чедиишкин Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң хөй чылдарда кылып келген ажылының түңнели. М-54 федералдыг орукту рес­публиканың мурнуу чүгүнден ба­рыын чүк­че өскертириниң айтырыын Ты­ва­ның Баштыңы 2011 чылдан бээр көдүрүп келген дээр­зин сагындыраал.  Ол эгелээшкинни Россияның Президентизи Владимир Путин, РФ-тиң транспорт са­йыды Максим Соколов олар деткээн. 
2016 чылдың ноябрь 9-та Тываның Баштыңы Шолбан Ка­ра-оол РФ-тиң транспорт са­йыды Максим Соколовка ужу­ражып, чугаалашканының түңнелинде М-54 автооруктуң угланыышкынын өскертириниң дугайында доктаал күш кирген.
«Енисей» М-54 федералдыг оруктуң Тывада эргелели хүлээнип алган орукту январь 1-ден эгелеп ажаап тудуп кирипкен. 
Маңаа хамаарыштыр «Енисей» М-54 федералдыг оруктуң Тывада эргелелиниң даргазы Андрей Көк республиканың массалыг информация чеп­сектериниң журналистери-биле брифингиге мындыг та­йыл­бырны берген:
— 2017 чылдың январь 1-де М-54 автоорук Тываның ба­рыын кожууннарынче угланыыш­кынын өскертип, федералдыг өнчүже шилчээн. Бо хүнде «Кы­зыл — Чадаана — Хандагай­ты — Боршоо» автомобиль оруун дамчыдар актыларда аттар салдынган болгаш ТР-ниң Бүрүткел палатазынче дужааттынган. Хүлээнип алганывыс «Кызыл — Чадаана — Хандагайты — Боршоо» орук участогунуң тө­левилел-чарыгдал документилери амдыызында чок болуп турар. Төлевилел-чарыгдал документилерин кылган соон­да, күрүне экспертизазын эрттирер, Росавтоорукка ону бадылап хынап турда, 1 чыл чеде бээр. Ынчангаш январь 1-ден эгелеп бо орукту чүгле ажаап тудуп, септелгезин кылып эгелээр бис. Бо орук ке­зээн ажаап тударынга 380 млн. рубль түңнүг акшаландырыышкынны федералдыг бюджеттен аңгылаан. Төлевилел кылып тургаш, ча­рыг­далдар даңзызын тургускаш, бо чылын 40-50 километр оруктуң септелгезин кылырын планнап турар бис. Ол ажылдарның иштинде Красноярск крайдан эгелээш күрүне кызыгаарынга чедир орук демдектерин солууру дээш оон-даа өске ажылдар көрдүнген. Оруктуң байдалы чогуур деңнелде эвес бол­ганындан база септелге ажылдарының аразының хуу­саазы эрткенин барымдаалааш, 2017 чылда 8 төлевилел ажылдарын боттандырарын планнап алган бис. 2020 чылга чедир оруктуң 70-80 хуузун чаа асфальт шывыы-биле чадып, капитал септелгезин кылырын кызыдар бис. 
Оруктуң чаа угланыышкыны Тываның транзит аргаларын ажыглаарын, российжи-моол кызыгаарга хөй талалыг эрттирилгени тургузарын дүргедедип, Европа биле Азия аразынга Тыва таварыштыр транспорт коридорун ажыдарынга үндезинни тургузар. Чаа орук Тываның эко­но­миктиг хөгжүлдезиниң өзээ болур. 
Оон аңгыда М-54 маршрут республиканың чурттакчы чонунуң 62 хуузу чурттап турар девискээрлерни таварып эртер. Ол дээрге хамыктың мурнунда барыын кожууннарның социал-­экономиктиг хөгжүлдезинге дө­­гүмче-дир. Республиканың үлетпүр төптериниң бирээзи Ак-Довурак хоорайны «тынгарар», Тываның шажын болгаш культура төптериниң бирээзи апарган Чадаанаже туристер көвүдээр. Аргыжары берге ырак-узак кожуун­ Мөңгүн-Тайга-биле аргыжылга чиигээр. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол төлевилелди камгалап тура, барыын талаже угланыышкынныг автооруктуң багайындан, орук-транспорт озал-ондааның саны көвүдеп турарын чаңгыс эвес удаа чугаалап турган. Хөй санныг экспертизалар, чөпшээрежилгелер болгаш ажыл-чорудулгаларның соонда төнчү шиитпирни чедип алган. Регионнуң автооруунуң чогуур­ деңнелде эвес байда­лы орук озал-ондааның көвү­дээниниң бир чылдагааны ол, ылаңгыя Тываның иштинде кол аргыжылга оруу болур «А-162»-ге ол хамааржыр.
Тываның Баштыңы Шолбан­ Кара-оол республиканың авто­оруунуң байдалынга үнелелди бээри-биле Россияның транспорт сайыды Максим Соколов биле Росавтооруктуң удуртукчузу Роман Старовойттуң респуб­ликага кээрин чаңгыс эвес удаа чедип алган. Олар ол маршрутче үнүп, орукту боттары көргеннер. 
2018 чылга чедир чаңгыс-даа регионалдыг оруктарны фе­дералдыг деңнелче шилчитпес дугайында шиитпирни үндүрген турган. Республиканың эрге-чагыргазы М-54 автоорукка хамаарыштыр айтырыгны шагдан бээр көдүрүп келгенин барымдаалааш, Россияның өске регионнарынга бодаарга, Тывага хамаарыштыр орукту федералдыг деңнелче шилчидерин чөпшээрээн.
М-54-түң чаа оруу А-162-ниң «Кызыл – Ак-Довурак» кезээниң Чадаана хоорайже ээр черинге чедер болгаш күрүне кызыгаарынче угланыр «Чадаана – Хандагайты» А-163 орукче кат­тыжар. Бо таварылгада авто­оруктуң ниити узун дурту барык өскерилбес, Кызыл хоорайдан Хандагайты  суур  чедир  участо­гун­га  ол чүгле 36,1 км узаар болгаш ниитизи-биле 311 км 105 метр болур.
ТР-ниң орук-транспорт комп­лекизиниң сайыды Олег Бады “Восток” КХН биле “Тываның оруктары” орук-септелге бүдү­рүл­гезинге чаа орук участогун аштап-арыглаары-биле бирги даал­ганы берген. Оруктарны чүгле чаартып, эде кылыр ажылдарга 1000 хире кижи хаара туттунар. А ол дээрге орукчуларга доктаамал шалыңныг ажыл болур.
М-54 автооруктуң уун өскерт­кен чорук Моол-биле садыг-экономиктиг харылзааларның ам тургустунуп турар негелделеринге база дүгжүп турар. «Хандагайты – Боршоо» каайлы эрттирилге черинге Тываның даштыкы садыг-саарылгазының эң хөй кезии онаажыр. Хандагайты дамчыштыр эртер федералдыг орукка хыналда пунктузун хөй талалыг эрттирилге чери эрге-байдалдыг кылдыр тургузуптарга, Тываның болгаш Сибирьниң регионнарының Моол-биле кады ажылдажылгазын чаа деңнелче көдүрер арганы бээр. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.