1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИЕВИС ЫШКАШ БАШКЫВЫС

Тываның күрүне университе­диниң филология факультединче 2009 чылда өөренип кирген бис. Бистиң бөлүүвүстүң удуртурукчузунга дуржулгалыг башкы Клара Бүрбүлдеевна Доржуну өөредилге чылының барык ортузунда томуйлаан. Башкының хөй чылдарда бөлүк удуртур арга-дуржулгазынга чайгаар-ла алзып, чаа школа доос­кан “тенек” бөлүк үр-даа бол­баан, томаарый берген бис. Клара Бүрбүлдеевнаның удуртканы сөөлгү бөлүк болурувуска, кафедра башкылары бисти «хеймерлери» деп адап алганнар.   
Клара Бүрбүлдеевна 1980 чылда Кызылдың күрүнениң педагогика институдун дооскаш, «тыва дыл болгаш чогаал, орус дыл болгаш чогаал башкызы» деп мергежилди чедип алган. Чедиги класска чедир өөренгени Баян-Тала школазынга башкылаан. Студент чылдарында куратору Доржу Сенгилович Кууларның сүмези-биле 1983-1986 чылдарда МКУ-нуң Азия, Африка чурттарының институдунуң аспирантуразынга өөренген. Тюрколог, филология эртемнериниң доктору, профессор Э.А. Грунинаның удуртулгазы-биле «Тыва дылда залог категориязы» деп темага кандидат диссертациязын бижээш, 1987 чылда эртем адын камгалап алган. Ол-ла ажылынга үндезилээн монографиязы 2013 чылда үнген. Дараазында чылын башкы «Тыва чечен чогаал сөзүглелиниң филологтуг сайгарылгазынга эртем ажылдарының чыындызын» үндүрген. Шинчилел ажылы тыва дылдың сөс чогаадылгазы, чугаа культуразы, сөзүглелдиң филологтуг сайгарылгазы база тыва дылдың башкылаашкыны дээш янзы-бүрү угланыышкыннарлыг.   
К. Б. Доржунуң чогаадыкчы ажылының база бир угланыышкыны – өөредилге номнары. Федералдыг күрүнениң өөредилге стандарттарынга дүүштүр 5-ки (2014 ч.), 6-гы (2015 ч.) класстарга тыва дылдың, 9-ку (2012 ч.), 10-гу (2013 ч.) класстарга тыва чогаалдың өөредилге номнарын тургусчуп кылган. Оон аңгыда «Тыва дыл болгаш чогаалды 8-11 класстарга хандыр өөредириниң программазы»                        (2005 ч.), «Тыва чечен чогаал сөзүглелиниң филологтуг сайгарылгазынга практиктиг онаалгалар чыындызы» (2011 ч.) дээш оон-даа өске. 
1986 чылдан эгелээш Кызылдың күрүнениң педагогика институдунга ажылдап эгелээн. Амгы үеде ол-ла институттуң өзээн салгаан ТывКУ-нуң тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразының доцентизи. Сургуулдарга «Тыва дыл. Морфология», «Сөзүглелдиң филологтуг сайгарылгазы» база «Деңнелгелиг дыл эртеми» деп эртемнерни башкылап турар. Студентилерниң курс болгаш диплом ажылдарының удуртукчузу.
Клара Бүрбүлдеевна ажылдап келген чылдарында дыка хөй бөлүктерни билдилиг удуртуп доостурган. Өөредилге чылының эгезинде бистиң бөлүүвүстүң кичээлден дашкаар ажыл планын тургузуп тура, кымнар-биле ужуражыксап, кайнаар барыксап турарывысты ылавылап айтырып алыр турганын сактыр-дыр мен. Ол план езугаар башкывыс бисти Тываның кандыг билдингир кижилери-биле ужураштырбаан дээр! Олар дээрге Тываның улустуң чогаалчызы Эдуард Мижит, Тываның улустуң артизи Надежда Наксыл, чогаалчы Лидия Ооржак, башкы Татьяна Ондар, дизайнер Юлия Хирбээ дээш оон-даа өскелер. Тыва национал оркестрниң репетициязынга баргаш, оларның халас «концертин-даа» көргеш келдивис. Джампа Тинлей башкының философчу лекция­ларынче база баарын биске сүмелээр турду. Оон аңгыда Бай-Тайганың Көп-Сөөк хүрээзин-даа. Кызыл-Тайганың бедиинде кайгамчык Сүт-Хөлдү көрүп баар дээш, эзеңги кырынга турувуста, башкывыс бистиң-биле чоруп шыдавайн барган. «Кожа чыдар Баян-Тала чурттуг хиремде, Сүт-Хөлдү барып көрбээн мен» — деп, хомудап чугаалаар кижи. Башкывыс эвес болза, алдарлыг кижилер-биле ужуражып, оларның чугаазын дыңнаар харыывыс кайда боор. Төөгүлүг, чараш черлерге барып чедеривис-даа берге ийик. Бо дээрге улуг башкывыстың бисти кичээлдерден дашкаар тыва үндезин культуравыска, эп-найыралга, чер-чуртувуска ынак болурунга кижизидип чорааны деп ам бодап орар мен. Өске бөлүктер кайнаар-даа чоруп чадааш, бистерге: «Башкыңарның магалыын!» — деп чугаалап турдулар.
Башкывыс бисти өйлеп-өйлеп чыылдыргаш, сургаал кылыр дээнде, чугаазын ындындан эгелеп алыр. «Ону чүге чугаалай бердиң дизе?» — деп алгаш, ам бодалын илередир. Чоннуң сургаалдыг сөстери – үлегер домактарны ажыглап тургаш, чугаалаары ам-даа сагыжымда хевээр арткан. Ынчаар-ла ада-иевис холундан чаа үнген бистиң баштарывыс «сарыг суун» шыырак сыскырган.       
Клара Бүрбүлдеевна чогаал ажылын студент чылдарында эгелээн. Баштайгы шүлүү «Авам билзээн» чаңгыскурсчувус Алена Ондар дыка чараш номчуур турду. 55 харлаан оюнда бистиң бөлүк Екатерина Тамбыевна Чамзырынның удуртулгазы-биле башкывыстың чогааткан шүлүктерин аалчыларга номчуп берип, идепкейлиг кириштивис-даа. Аңгы-аңгы кижилерге тураскааткан шүлүктериниң аразында кол черни Тываның эртемденнеринге одуруглар ээлеп турар. Оон аңгыда  ол факультетке болуп эртип турган янзы-бүрү хемчеглерниң, кежээлерниң сценарийлериниң автору. М. Дуюнгарның «Бырлаңмаа угбай» деп чогаалын башкывыстың сценажытканы-биле ойнааш, мөөрейге тиилеп үнген черивис-даа бар.
Клара Бүрбүлдеевна бодунуң куратор башкызы, филология эртемнериниң доктору, профессор Доржу Сенгил­ович Куулар дугайында сактыышкынны бижээн. Ук сактыышкындан улуг эртемден башкывыска кандыг салдарны чедиргенин билип ап болур. А меңээ башкым кандыг салдар чедиргенил? Башкымның эге курстан-на ие кижи дег сагыш човаашкынының, деткимчезиниң ачызында кызып өөренип, эртемим доо­зуп алдым. Клара Бүрбүлдеевнаның кызымаккай, чүткүлдүг, тура-соруккур чоруу, аажы-чаңы амыдыралче, ажыл-ишче шымнып киреримде үлегер болган.
Башкывыс бир оол, бир кысты өстүрүп азыраан. Оглу Адыгжы Уралдың күрүнениң эрге-хоойлу университедин дооскан, юрист. Уруу Виктория – ТывКУ-нуң англи болгаш немец дыл бөлүүнүң студентизи. Олар авазының адын сыкпайн, чонунуң мурнунга төлептиг кижилер болур дээрзи билдингир. 
Yнүп орар Шагаа, ооң соонда келир юбилейин таварыштыр башкывыска эмирилбес, чамырылбас каң дег быжыг кадыкшылды, аас-кежикти, өөрүшкүнү күзеп ор мен! Хүндүлүг башкым, эртем оруунга ажыдыышкыныңар ам-даа көвей болзун, демир-үжүүңер ылгын болзун, сургуулдарыңар силерни өөртүп чорзун!
Аңчы ХОМУШКУ,
ТГТШИ-ниң аас чогаал секторунуң эртем ажылдакчызы.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.