1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИЙИГИ ЭЭЛЧЕГДЕ 80 ӨГ-БҮЛЕ

Эрткен чылын көдээде чурттап чоруур аныяк өг-бүлелерни деткиир сорулгалыг эгелээн «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң ийи дугаар ээлчээниң киржикчилери шилиттинген. Эрткен неделяда Чеди-Хөл кожуун бодунуң чаа киржикчилерин чыып, тайылбыр хуралды кожууннуң чагырга черинге эрттирген. 
Хуралга киржири-биле Тыва­ның көдээ ажыл-агый яамызының ажылдакчызы Виталий Чаш-оол, кожуун чагыргазының дар­газының хүлээлгезин түр күүседип турар Херел Уважа, сумулар чагырыкчылары, көдээ ажыл-агый эргелелиниң ажылдакчылары, арга-дуржулгалыг муңчу малчыннар, төлевилелдиң киржикчилери чыылган.  
Кожуун чагыргазының дар­газының хүлээлгезин түр күү­седип турар Херел Уважаның чугаазы-биле алырга, «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң ийиги чылында Чеди-Хөл кожуундан 4 киржикчини январь 31-де тодарадып, бадылап алганнар. Түңнелинде Элегестен Херел, Саглай Иргиттер, Чал-Кежигден Данил, Шеңне Оюннар, Хөлчүктен Юрий, Снежана Бүрбүжүктер, Ак-Талдан Алексей Манды, Айдана Дагбалдай оларның өг-бүлелери ийи дугаар ээлчегниң киржикчилери болганнар. Хөй чоннуң деткимчезин, бүзүрелин чаалап алган бо өг-бүлелер боттарының талазындан ажыл-ишчизин, эрес-кежээзин чоорту бадыткай бээр боор дээрзинге кожуун чагыргазының ажылдакчылары идегеп турар.  
«Хойлуг кижи каас» деп ты­ва чон­нуң үлегер чугаазында ханы утка-ла бар. Малчыннаары дээр­ге амыр эвес ажыл-ла болгай. Малды чүгле кызымаккай эрес-кежээ, эң-не шыдамык, тура-сорук­туг кижилер өс­түр азырап шыдаар. Ынчангаш төлевилелдиң киржикчизи болуру дээрге-ле аныяк кижи боду бүгү назынында кылыр мергежилин шилип алганы ол. Бо талазы-биле бүгү-ле нарын айтырыгларны чаа киржикчилер эрткен чылын киржип эгелээн өг-бүлелерден өөренип көрүп, арга-дуржулганы алган дээрзи билдингир.
Эрткен чылын «Аныяк өг-бү­леге – кыштаг» губернатор тө­ле­вилелиниң дузазы-биле бүдүн республикадан 105 өг-бүле кыштаг тудуп, өг-бүле бүрүзү 200 баш хойну алган болза, а бо чылын 80 өг-бүле киржир кылдыр көрдүнген дээр­зин Тываның көдээ ажыл-агый яамызының организастыг ажылдар килдизиниң консультантызы Виталий Чаш-оол дың­наткан. Акшаландырыыш­кын айтырыының нарын, бергезинден киржикчилер саны кызырылган. Чеди-Хөл кожуун­дан эрткен чылын 5 суурнуң чурттакчылары киржип эгелээн болза, а бо чы­лын Сайлыг суурнуң чурттак­чылары киришпейн барган. Ба­за бир кол өскерлиишкин – ук тө­левилелге бо чылын 35 харга чедир назылыг аныяктар киржир эргелиг болган.  
Эрткен чылын киржикчилерге бергедээшкиннер тургускан байдалдарны өөренип көргеш, дараазында негелделерни киир­ген: киржикчиниң банкыларда болгаш суд приставында өре чогу, кем-херек адаанче кирбейн чорааны, күрүнениң өске программаларындан акша деткимчези албааны, төлевилелди боттандырарынга херек 700 муң рубльдиң 10 хуузун тып алганы. 
Төлевилелди боттандырарынга эрткен чылын бир өг-бү­леге-ле 1 млн. 454 муң рубль хе­реглеттинген. Ону Улусчу банкыдан чээли дузазы-биле акшаландырган. Ооң 700 муңу 200 баш төрүүр хой садарынга, а артканы чурттаар бажың, мал кажаазы тударынга болгаш өске-даа чарыгдалдарже үнген. Чээли акшаны төлээрде, 50 хуузун республика бюджединден, а арткан 700 муң рубльди киржикчи 2 чыл эрткенде 200 баш хойну дараазында киржикчилерге дамчытканы-биле дуглаар ужурлуг. Амгы үеде шак бо сан чурагайлар өскерилбээн, база-ла ол хире акша чарыгдалы үндүрери планнаттынып турар.    
Тудуг ажылдарынга хамаа­рыштыр алырга, эрткен чылгы хуусаалар хевээр арткан. Чылдың бирги чартыында тудуг ажылдары доозулган, а ийиги чартыының эгезинде мал дамчыдылгазы эгелээр ужурлуг. Мал дамчыдылгазының үезинде мал эмчизи, хүлээп ап турар болгаш хүлээдип берип турар кижиниң киржилгези албан. Чүге дизе арга-дуржулгазы эвээш аныяк малчыннарга соок үеде чаш хураганны камгалап алыры берге, ынчангаш март-апрель айларда төрүүр хойларны алыр ужурлуг. Киржикчилер тус черниң муңчу малчыннарындан хойларын садып алыр болгаш боттарының аалдарынче малды сүрүп, чүдүреринге улуг бергедээшкиннер турбас дээрзи билдингир. 
Эрткен чылгы киржикчи­лер­ниң негелде езугаар кылганы узуну 30, дооразы 9 метр хемчээлдиг кажаалары 200 баш хойга улуг болган деп чон санап турар. Ынчангаш узуну 18 азы 21 метр хемчээлдиг кажаа тудар болза ажырбас деп арга-дуржулгалыг малчын Андрей Бады сүмелээн. А кажан мал көвүдеп, кажаага сыңмастап эгелээрге, малчыннар боттары улгаттырып алырлар.
Төлевилелдиң чамдык киржикчилери кажааларын ортузундан өрээл­дээш, чылыглап каапканындан хойлар быдып турган таварылгалар бар. Ол талазы-биле мал эмчилери да­рый хемчээн ап, «ивермек» деп бытка удур вакцинаны салганнар. Ынчангаш мал кажаазын хөлүн эрттир чылыглаваска эки. Оон аңгыда бо кыжын улуг хар чагганындан чамдык хойларның буттары тастап база турар. Тас­тай берген малды 5 хире хонук одарже үндүрбейн, даваннарынга «салидол» чаап тургаш эмнеп алганы дээре деп хоочун малчын чугаалаан.  
Тудуг ажылдарын саадатпазы-биле эрткен чылын белеткеп каан ыяштарны ажыглаарын өөренип көөрү чугула. Чүге дизе өл ыяш-биле туткан бажыңга баштайгы чылын кыштаары шык, соок дээрзин эрткен чылдың киржикчилери бадыткап чугаалааннар. Чеди-Хөл кожуун эрткен чылын ыяш талазы-биле бичии-даа бергедээшкинге таварышпаан, шупту киржикчилер үе-шаанда ыяжын белеткеп алганнар. Бо чылын база ындыг болур дээрзинге бүзүреп турарлар.
«Бир эвес тудуг тударда, белен ыяш хереглээр кожууннар бар болза, Хендерге суурда эрткен чылгы белеткеп каан ыяш бар, бистиң-биле дугуржуп ап болур» – деп, тус черниң чагырыкчызы Вадим Донгак дыңнаткан.   
«Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төле­ви­лелинге киришкен аныяк өг-бүле бурунгаар көрүштүг, салган сорулгалыг болур ужурлуг. Эрткен чылгы киржикчилерниң аразындан муңчу малчын болур азы уксаалыг мал өстүрер күзелдиглер бар боорга, Ты­ва­ның көдээ ажыл-агый яамы­зы ол талазы-биле тускай програм­маны база тургузарын өөренип көрүп турар. Ынчангаш «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелдиң киржикчилери ажыл-агыйын чүгле 200 баш малы-биле кызыгаарлавайн, муңчу малчын азы уксаалыг малды өстүрейн деп сорулганы мурнунга салыр болза эки. 
Мал оолдаашкынының үези чоок­шулап орар болгаш, аныяк мал­чыннарның харыысалгазы улгаткан. Бир дугаар оолдап турар хойларның төлүн канчаар камгалап алырыл дээр­зинче кичээнгейни угландырар. Мал бажының өзери – ооң бир дугаар­ оолдаан төлдерин камгалап алырындан дорт хамааржыр. 200 баш төрүүр хойдан, эң-не хөй дизе, 140-160 хураганны камгалап алыр ужурлуг. Ынчап кээрге, келир чылын 360 баш чедир өзер. Бир дугаар төрээн хойнуң хураганын «сакман» арга-биле камгалап алыр болза, чидириг болбас дээрзин арга-дуржулгалыг малчыннар сүмелеп турар. 
Ол ышкаш хуралга эрткен чылгы киржикчилерниң суг болгаш чырык хандырылгазының дугайында чугаа база болган. Суг болгаш чырык-биле хандырарынга республика бюджединден 30 млн. рубльди бо чылын аңгылаан. Чырык айтырыын чоок­ку үеде шиитпирлеп эгелээр,­ а сугну, чер эрий бээрге-ле, дарый кылыр дээр­зин Виталий Чаш-оол дыңнаткан. Ынчангаш бо чылгы киржикчилер кыштаг тудар черин сугже чоок болгаш аргыжарынга бергедээшкин тур­гуспас девискээрлерден шилиирин сүмелээн. Черле ынчаш, чер шилиирде, арга-дуржулгалыг улуг улус-биле эки сүмележип, ол-бо талазын өөренип көрүп тургаш, шилип алыры күзенчиг. 
Час чоокшулап орар болгаш, бө­рүлер аш, оларның малче халдап, ту­дуп чип болур үези бо. Каш-даа малчын бөрүге азы ооң изинге таварышканын дыңнаткан. Ынчангаш малчыннарны мал-маганын эки хайгаа­рап, харыы­салгалыг болурун Тываның көдээ ажыл-агый яамы­зы сагындырып турар.  
Хурал үезинде ийи дугаар ээлчегниң киржикчилери арга-дуржулгалыг көдээ ишчилерден дыка хөй чаа чүүлдерни, сүмелерни дыңнап билип алганнар. 
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.