1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИЙИ ТАЛАГА АЖЫКТЫГ

Май 17, 18 хүннеринде Тыва Республиканың Дээ­ди Хуралының (пар­ламентизиниң) хүннерин Бай-Тайга кожуунга эрттирген дээрзин мооң мурнунда дыңнаткан болгай бис. Делегацияны Дээди Хуралдың Даргазы Каң-оол Даваа баштап чораан.
Бай-Тайга кожуунга барган баштайгы хүнүнде Дээди Хуралдың комитеттериниң даргалары сумуларга барып ажылдаан. Чижээлээрге, Дээди Хуралдың Аграр политика, чер, эт-хөреңги хамаарылгаларының болгаш экология комитединиң кежигүннери (даргазы Радислав Наважап) «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Инек – чемгерикчи малым» губернатор төлевилелдериниң киржикчилериниң кыштагларынга, бажыңнарынга чедип, оларның ажыл-ижи, амыдыралы-биле танышкан.
Энергетика, тудуг, тран­спорт болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый комитединиң даргазы Алдын-кыс Конгар кожуун чагыргазының болгаш сумуларның удуртукчулары-биле ужуражып, кожуунда электри четкилерин сайзырадырынга хамаарыштыр база электри чырыы-биле хандырылгада чоннуң өрелерин тодарадып, ону төлээриниң аргаларын сүмелешкен. Бай-Тал суурну электри чырыы-биле док­таамал хандырарының айтырыын чугаа­лашкан.
Айыыл чок чорук, корум-чурум болгаш кызыгаар чоогунуң айтырыгларының талазы-биле комитеттиң кежигүннери (даргазы Виталий Бартына-Сады) Россияның иштики херектер яамызының муниципалитеттер аразының Барыын-Хемчик килдизиниң Тээлиде №1 салбырының удуртулгазы-биле ажылчын байдалга ужуражылганы эрттирген.
Саң-хөө, экономика, инвес­тиция политиказы болгаш сайгарлыкчы чорук талазы-биле комитеттиң даргазы Александра Донгак Бай-Тайга кожуун чагыргазының даргазының экономика талазы-биле оралакчызы болгаш кожууннуң саң-хөө эргелелиниң начальниги-биле ужурашкан. 2016 чылда болгаш 2017 чылдың бирги кварталында кожуун бюджединиң күүселдезинге хамаарыштыр чугааны кылып, «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» губернатор төлевилелиниң киржикчилеринге чедип, оларның ажыл-ижи-биле танышкан.
Эртенинде, май 18-те Дээди Хуралдың социал политика комитединиң даргазы Ирина Самойленко кожуун төвүнүң социал албан черлеринге, ооң иштинде кижи эмнелгезинге, өг-бүле болгаш чаштарга социал дуза төвүнге, уругларның «Авырал» немелде өөредилге төвүнге барып, ол черлерниң ажылы-биле танышкан.
ТР-ниң Дээди Хуралының (парламентизиниң) Даргазы Каң-оол Даваа, Бай-Тайга кожуундан Дээди Хуралдың депутады Маргарита Чульдум, «Чаңгыс демниг Россия» партияның даргазының Тывада хөй-ниити хүлээп алыр чериниң даргазы Өнер Он­­дар, Бай-Тайга кожууннуң Төлээлекчилер хуралының даргазы Сергей Салчак, Шуй суму­зунуң Төлээлекчилер хуралының даргазы Владимир Донгак, суму чагыргазының даргазы Маргарита Чыргал баштаан бөлүк Шуйга чедип, суурнуң активи-биле ужурашкан.
Тыва парламентиниң ажыл-чорудулгазы-биле таныштырып тура, Каң-оол Даваа Тыва Республиканың Дээди Хуралы (парламентизи) 2010 чылдан тура республиканың политиктиг, социал-экономиктиг болгаш культура тургузуушкунунче улуг кичээнгейни салып турарын чугаалаан. Дээди Хуралдың ийиги чыыжының депутаттары республиканың чурттакчыларының эрге-ажыын камгалап, оларның чаагай чоруу дээш ажыктыг, үре-түңнелдиг ажылын уламчылап, Тываның Баштыңы, Тыва Чазак болгаш федералдыг албан черлери-биле сырый харылзаалыг ажылдап турар. Ооң түңнелинде сөөлгү чылдарда республикада эрге-чагырганың шупту адырларының демниг ажылын хандырып, үениң негелделеринге таарышкан хоойлу-дүрүм төлевилелдерин ажылдап кылып, хүлээп алыр талазы-биле көскү чедиишкиннерлиг ажылдаанын демдеглээн.
Дээди Хуралдың Даргазы Каң-оол Даваа чугаазын түңнеп тура, суурнуң активин, херээженнер чөвүлелин, эр кижилерни, спортчуларны арагалаашкын, мал оору-биле демисежиринче кыйгырган. 
Суму чагыргазының даргазы Маргарита Чыргал Шуй суурда 1860 кижи чурттап турарын, эрткен чылын 7 чаш уруг немешкенин, чоннуң хуу малы 8 муң чедир өскенин чугаалаан. Суурда ниити билиг школазындан аңгыда, санаторий-курорт школазы, 3 уруглар сады, 2 библиотека, Культура бажыңы, почта салбыры, эмчи пунктузу ажылдап турар. Эрткен кыжын сумунуң девискээринге улуг хар чагган болгаш чазын кылын хар эрип баткаш, үер суу суг каналын үреп каапкан. Тываның Чазаа оперативтиг хемчег ап, ук объектини септеп кылырынга улуг дузаны көргүскени дээш, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолга, Тыва Чазакка өөрүп четтиргенин Маргарита Чыргал илередип чугаалаан. Сумунуң үнүш-дүжүттүг тарылга шөлдерин суг-биле хандырып турар кара чаңгыс канал ол. Ооң дузазы-биле шөлдерни үе-шаанда суггарып, элбек дүжүттү ажаап ап турарындан, сумунуң чону бодун боду тараа-биле хандыртынып, дээрбеге тырттыргаш, чиг далганнап, пекарнязында хлебти быжырып турар.
Ужуражылга үезинде Тээли – Шуй аразының оруун болгаш чаа школаны тударынга, сумунуң кол уруглар садында беш ажылчын олуттарны камгалап арттырып алырынга дузалажырын келген чон депутаттардан дилээн.
Шуй ортумак школазының 11-ги классчызы Аганак Седиптиң дилээн хандырып, Дээди Хурал­дың Даргазы Каң-оол Даваа биле Өнер Ондар оолду хүлээп алган. Аганак 2014 чылда озал-ондакка таварышкаш, бертик-межел болган. Ындыг-даа болза аныяк кижи ундараваан, чаңгыс аай күрүне шылгалдаларынга белеткенип турар. Аганак Седип Дээди Хуралдың Даргазындан санаторий-курорт баар путевка алырынга, кадыының байдалы дээш пенсия хандырылгазын алыры-биле эмчи комиссиязын эртеринге дузалаарын дилээн.­ «Чаңгыс демниг Россия» партияның Тывада регионалдыг салбырының секретары болганда, Каң-оол Тимурович ол дораан Аганактың айтырыгларын шиитпирлежип бээри-биле Өнер Хүлеровичиге даалганы берген.
Ужуражылга соонда Дээди Хуралдың делегациязы Барлык хемниң суу улгадыр болза, Шуй суурнуң өөредилге албан организацияларын суг халавы хөме таварып болур айыылдыг девис­кээринге чедип, ында байдал-биле таныжып көргеннер. 
Дараазында Шуй ортумак школазынга болгаш кадыы багай уругларның санаторий школа-интернадынга чедип, оларда байдал-биле танышкан. Ортумак школа, шынап-ла, озал-ондактыг байдалда келгенин көрген. Школаны сумунуң араттарының күжү-биле 1937 чылда-ла туткан, бо чылын тургустунганындан бээр 80 чылын демдеглээр деп турар. Амгы үеде ында 100 хи­ре кижи өөренип, доозукчу класс­тың өөреникчилери чаңгыс аай күрүне шылгалдаларынга белеткенип турар. 
План езугаар Шуй суурга чаа школаны 2023 чылда тударын көрген. Ындыг-даа болза школаның элендизи келген ханалары, дээвиирлери адаандан тепсип каан чагыларның дузазы-биле ызыртынып турар. Улуг хат-шуурган азы чер шимчээшкини болур болза, айыыл-халап үнүп болур дээрзин Дээди Хуралдың депутаттары бүзүреп көрген.
Шуй суурнуң арбаннарының бирээзинде санаторий-курорт школа-интернадында 38 кижи өөренип турар. Башкылар болгаш кижизидикчилер саны 21 кижи. Школаның спорт залын сөөлүнде немей туткан болгаш ында одалга системазын аңгы кылган. Ынчангаш кышкы одалга сезонунуң үезинде ийи аңгы одап, улуг чарыгдалды үндүрүп турар. Спорт залының одалгазын школаның одалга системазынга кожар болгаш өске-даа септелге ажылдарын чорударынга школа-интернаттың бодунуң акша-хөреңгизи чедишпес.  Кожууннуң баштыңы Сергей Сээ-Сүрүнович байдалды эки билирин чугаалааш, септелге ажылдарынга дузалаарын аазаан.
Школа-интернаттың коллективи-биле ужуражылга үезинде материал-техниктиг хандырылгазы багай эвес, эки ажылдап турар школа-интернатты болгаш уруглар садын хагдырбазын федералдыг органнардан дилеп, школа-интернатты республика балансызынче шилчиткеш, ооң баазазынга өөреникчилерниң кадыкшылга лагерин-даа болза ажыдып болурун санал берген башкылар чугаалап турган. Башкыларның дилээн болгаш арбанче кирер орук аксында көвүрүг база чаа трансформатор тударынга дузалаарын дилээн чоннуң чагыгларын Кызылга баргаш-ла, Тываның Баштыңынга дамчыдарын Каң-оол Тимурович аазаан.
Башкылар-биле ужуражылга соонда Каң-оол Даваа арбанның чурттакчызы Вячеслав Седен-Сотка үр үеде ак сеткилдиг күш-ажылы дээш ТР-ниң Дээди Хуралының (парламентизиниң) Хүндүлел бижиин тывыскан. Дараазында 24 кижи чурттап турар школа чанының интернадын, «Шетчигеш» уруглар садын барып көрген соонда, депутаттар Шуй сумузунда «Чинчи-Шуру» агиткварталдың ажыл-ижи-биле танышкан. Ооң соонда «Инек – чемгерикчи малым» губернатор төлевилелиниң киржикчилери Алена биле Сайын-Белек Сандыктарның өг-бүлезинге чедип, амыдырал-чуртталгазы-биле таныжып, бажың чанының огородунда картофельди тарып, ногаа шыгжаар теплицаны тудуп турарын сонуургап көргеннер. 
Тээлиниң Культура бажыңын­га 17 шак чедип турда чон хө­йү-биле чыглып кээрге, Тыва Республиканың Дээди Хура­лының (парламентизиниң) Бай-Тайга кожуунга хүннерин түңнээн хуралды эрттирген. Аңаа ТР-ниң Дээди Хуралының (парламентизиниң) Даргазы Каң-оол Даваа, Дээди Хуралдың комитеттериниң даргалары ийи хүн иштинде кожуунга сургакчылаан ажылын түңнеп, бай-тайгажыларга чылыы-биле уткуп хүлээп алганы дээш, өөрүп четтиргенин илереткен. Дараазында Дээди Хуралдың Даргазы Каң-оол Даваа адырлар аайы-биле ак сеткилдиг үре-түңнелдиг ажылдап чоруур кожууннуң ажыл-ишчи кижилерин­ге ТР-ниң Дээди Хуралының (пар­ламентизиниң) хүндүлел бижиктерин, өөрүп четтириишкин бижиктерин тывыс­кан. Хөй-нии­ти ажылынга идепкейлиг активчилерге «Чаңгыс демниг Россия» партияның Тывада регионалдыг салбырының өөрүп четтириишкин бижиктерин болгаш өртектиг белектерни ук партияның төлээлери Өнер Он­дар, Виталий Бартына-Сады сунуп-тутсуп, байыр чедирген. Хурал соонда Тээлиниң Культура бажыңының бот-тывынгыр артистери солун программалыг концертин чонга бараалгаткан. 
Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) хүннери Дээди Хуралдың де­пу­тат­тарының болгаш Бай-Тай­га кожуун чагыргазының командаларының аразынга хол-бөмбүүнге, баскетболга болгаш канат тыртарынга эш хуу ужуражылгазы-биле доозулган.
Даш-оол МОНГУШ.
Дээди Хуралдың парлалга албанының чуруктары: Дээди Хуралдың Даргазы
Каң-оол Даваа, депутат Өнер Ондар, Бай-Тайга кожууннуң баштыңы Сергей Салчак.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.