1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИМНЕЖИП-ЛЕ ТУРГАН БИС

Тыва — чоннар найыралының чурту

Бойдустуң күчүзү сиңниккен делгемнерлиг, ховар дээн тус­кай культуралыг чоннуң девис­кээри — Тыва Республика. Ол кайгамчык чараш булуңнарлыг, эвилең-ээлдек чоннуг болгаш өскелерни бодунче чайгаар хаа­ра тудуп эккээр сорунзалыг. Сөөлгү чылдарда даштыкы күрүнелерден эртемденнер, культура ажылдакчылары, хөгжүмчүлер, аян-чорукчулар хөйү-биле кээп турар апарган. РФ-тиң Журналистер эвилелиниң кежигүнү Галина Көк-ооловна Хомушкунуң бажыңынга эрткен чылын Тываның уран чүүлүнүң, куль­туразының дугайында кино тырттырып келген Фран­цияның үш хамаатызы чайлаа­нын дыңнааш, номчукчулары­выска сонуургадыры-биле чугаалаштым.

— Галина Көк-оол­овна, Фран­циядан аян-чорукчулар-биле канчаар, каяа душчуп алдыңар?

— Продюсер Матье Жан Ба­тист, культура ажылдак­чы­ла­ры Ле Флош Гаэль болгаш Рено Антонин-биле Тыва­га Фран­цияның Версаль уни­вер­ситединиң аспирантызы ты­ва кыс Роланда Чон­дан, ооң өөнүң ээзи, француз күдээ Рожо Максанс таварыштыр таныжып алдывыс. Оларны түр када чурттадыры-биле бистиң бажыңывысты сүмелээн. Бир неделя болганда өскээр чаагайжыды туттунган бажыңче көжүрер дээрге, олар ынаваан.­ “Маңаа чурттаарга, дыка амданныг чемгерер болгаш кижи бүрүзү аңгы өрээлдиг-дир бис” — дээн. Бистиң ийи каът бажыңывыстың үстүнде каъдынга чурттап турдулар. Оларның аразындан эң-не аныяа Рено Антонин дыка чаптанчыг кижи. Ол хүнзедир игилдевишаан, тыва ырлар ырлаарынга дыка ынак. “Хөвең ышкаш хоюг...” деп ырының сөстерин уттупкаш, меңээ кара маң-биле халып бадып келгеш, ырының сөстерин уттупканын имнээрге, айтып бээримге, дедир үне халып чоруй баргаш, улаштыр ырлап-ла эгелээр. Чамдыкта иелээн “Хөвең ышкаш хоюг...” деп ырыны хүнзедир-даа ырлажып турдувус. Тыва сөс бүрүзүн ол кыдыраажынга бижип чайлаан. 

— Даштыкы аалчы­ла­рыңар-биле очулдурукчунуң ду­за­зы-биле чугаалажып турдуңар бе?

— Очулдурукчувус “Хараа­чы­гай-Ласточка” немелде өөре­дилге төвүнүң удуртукчузу база Кызылдың 5 дугаар­ гимназиязының даштыкы дыл­дар башкызы Сайзана Хараа­чыгайның база Роланда Чондан, Рожо Максанстың дузазы-биле чугаалажып турдувус. Француз дыл билир эвес бис, бажыңга чүгле имнежир бис. Чамдыкта бот-боттарывыс имнежип тургаш азы словарь-биле соора-даа билчип алыр таварылгалар тур­ган. Француз өңнүктеривисти “Чемнениңер!” деп кый дээримге, чаданы куду мурнун былаажып, кара маң-биле кээрлер. Эң-не таныыр, билир, “ынак” сөзү ол. Сайзана Хараачыгайның ачызында аалчыларывыс дыка хөй улуска ужуражып, хөй материал­дарны чыып алганнар.

— Франция – Европаның ба­за бир сайзыраңгай чурт­тарының бирээзи бол­гай. Аалчыларыңар Францияның кайы кезектеринден келген ирги?

— Рено Антонин Париж­ке 23 чыл чурттаан болду. Ачазының болгаш бодунуң сонуургалы – хөгжүм, уран чүүл. Амгы үеде Дижон хоорайда хөгжүмге өөренип турар студент. Ле Флош Гаэль биле Матье Жан Батист Тулон хоорайдан. Олар үжелээ Дижон хоорайның дээди национал уран чүүл школазынга кады өөренип турган. Ле Флош Гаэль — чурукчу. Матье Жан Батист: “4-5 чыл бурунгаар Сиприен Боль деп продюсер кижи-биле кино тырттырып тургаш, Тываның дугайында билип алдым. Ооң соонда интернет четкизинден тыва артистерниң хөөмейлеп, сыгыртып турар концерттерин көргеш, магадап ханмадым. Ооң кыйгызы-биле ийи эжимни эвилелдеп алгаш, келгеним бо” – деп чугаалаар.

— Франциядан аалчыларывыс Тываны болгаш ооң культуразының дугайында кино тырттырып келген деп үстүнде айыттыңар. Олар кымнар-биле ужуражып чугаалаштылар?

—     Француз өңнүктери­вис­тиң маадырлары: эртемденнер – Валентина Сүзүкей, Зоя Кыргыс, хамнар – Лазо Монгуш, Николай Ооржак, артистер – Шон Куирк, Александр Куулар, Игорь, Айгар Көшкендей адашкылар, Тывада чурттап турар япон башкы Мао Тереда, американ Лимон Джордж, Финляндиядан келген Микель Космос, “Тыва кызы” ансамбльден Чодураа Тумат, “Тыва” ансамбльден Эрес Ховалыг, ыраажылар – Борбак-оол Салчак, Сайлык Оммун, “алдын” холдуг ус-шевер Владимир Салчак дээш, оон-даа хөй кижилерден интервьюну алганнар.

Ле Флош Гаэль уран чүүл талазы-биле ажыл кылып, школада башкылап-даа турар болза, делегейни дескиндир аян-чорук кылырынга дендии ынак болду. Ол аңгы-аңгы чоннарның культуразын, дылын, аажы-чаңын, езу-чаңчылдарын деңней көрүп, Тывага база бо ажылды уламчылаар сорулгалыг келген. Мооң мурнунда Аргентина, Намибия, Африка, Мьянма, Бразилия, Германия, Турция дээш, ам Россияда келгени бо.

Матье Жан Батист хөөмей, сыгытты аажок сонуургааш, ооң дугайында кино тырттырар деп келген. “Кижи канчап 2-3 үнге ырлап шыдаарыл, шуут кайгамчык, солун чүүл-дүр” деп, катап-катап магадап чугаалаар кижи.

Рено Антонин хөгжүмнүң ме­талл хевирин сонуургаар,­ дың­наксаар. Тибет, моол хөөмейни металл угланыышкын-биле каттыштырып, чогаадып өөренип турар.

— Галина Көк-ооловна, “Үстүү-Хүрээ” дириг­ хөг­жүмнүң болгаш чүдүлгениң Бүгү-делегей фестивалынга кады чораан болдуңар, аңаа хамаарыштыр аал­чыларыңарның бодал­дары-биле үлежип көрүңерем?

— Ле Флош Гаэль: “Үстүү-Хүрээ” фестивалы — чурттар ара­зы­ның харылзаазын тудуп, чоннарны чоокшулаштырып, эптиг-найыралдыг болдуруп турар, эки хемчег-дир. Ооң мурнунда Зоя Кыргыс бистерни Чадаана чоогунда Чыраа-Бажынга болган хөөмей симпозиумунга чедирип, хомус кылыр кижи-биле база ужураштырган. Бо фестиваль дириг хөгжүм, найырал болгаш чаңгыс эп-сеткилди каттыштырган, сарыг шажынны нептереткен байырлал болду. Аңаа Великобританиядан, Япониядан, Даниядан, Испаниядан, Нидерландыдан, Казахстандан, Турция­дан, Америкадан, Франциядан, Швейцариядан, Чехия­дан келген 89 хоорайларның хөг­жүмге ынактар чыылганы кайгамчык. Бис оларның-биле майгын хоорайжыгашка чурттап, таныжып, эки дыштанып алдывыс. Дүнеки одаг, дүмбей дээр, сылдыстарга чедип турар ышкаш, дээр шаар чаштаан көстер... Кайгамчык чурумал ” – деп, ол чугаалап турду.

— Тываның кол нацио­нал найырларының би­рээ­­зи – республиканың малчыннарынга алдар болдур­ган “Наадым-2015” база Даа кожууннуң 250 чылының байырлалдары база чаңгыс үеде болган болгай. Француз аалчылар өгбелеривистиң оюн­нарының кайызын улуг сонуургал-биле көрдүлер?

— Матье Жан Батист аът чары­жын аажок-ла сонуургап, национал идик-хеп кеткен аъттар мунукчуларын шуут кайгап ханмаан. Ол ышкаш сүрлүг, күштүг, аваангыр мөгелерниң хүрежин магадап, кинозунга тырттырып алды.

— Аалчыларывысты Бай-Тайга кожуунга четкеш келген деп база дыңнадым...

— Республиканың алдарлыг артизи Борбак-оол Салчак оларны аңаа чедирген. “Тываның агаар-бойдузу катаптаттынмас-тыр, арыг болгаш «күчү-күштүң» черлери хөй. Ылаңгыя Бай-Тайга кожууннуң көктүг-шыктыг, чүзүн-баазын өңнүг чечектер шыпкан хевис дег чараш делгемнери, мөңгүннелип чыдар даглары кижиниң сагыш-сеткилин доюл­дуптар болду. Уран-шевер даш чонукчузу, тыва хөгжүм херекселдери кылыр мастер Влади­мир Салчактың ажылдары тускай-дыр. Мындыг онзагай кижи-биле ужурашканывыс уттундурбас болуушкун” – деп, сеткил хайныгыышкынныг олар чугаалап турдулар. Ол ышкаш Каа-Хем кожуунда Эржейниң эрги чүдүлгелиг кижилери-биле база ужурашкан.

Бир катап эм шынарлыг Дус-Хөлче, очулдурукчу чокка, аалчыларывысты дыштандырып чедирген бис. “Хөл дустуг, ынаар шымнып болбас” деп имнеп турумда-ла, соора билип алга­ны ол ыйнаан, Рено Антонин кара-маң-биле шурапкан. Оон үнүп келзе-ле, карактары ажый берген кижи. Дыл билбес деп чүве ол-дур ийин.

— Тыва национал аъш-чемни база аажок сонуургаан боор?

— Бир катап албан-биле “Азия” рыногундан хой садып эккелгеннер. Хойну тыва чаңчыл езугаар дөгереривиске, эгезинден төнчүзүнге чедир улуг сонуургал-биле көргеннер. Эң-не сонуургаар чеми – манчы, бууза. Өөм ээзи Владимир Бавууевичиниң быжырган блиныларынга база дыка ынактар. Аңаа немелде кылдыр чигирзиг сүт азы өремени салып каар. Мен блиныны алгаш, өремеге азы чигирзиг сүтке ынак болзуңарза, кайы-бирээзин шилип алыңар дээш, ийи тавакче көргүзүп, имнээримге, олар иелдирзин холуп алгаш, чип-даа турарлар. Француз кыс аалчывыс Ле Флош Гаэль чем кылып билбес болган. Бай-Тайгага аалга чеде бергеш, соок суглуг пашче макарон кылыг­лары биле доораан морковьту уруптарга, малчыннар аайын тыппайн, кайгап турган дээр. Аалчыларывыс чайны өт­түр ажы-төлүвүс дег болу бер­ген. Мен оларга аъш-чемни кезээде хоолулуг, янзы-бүрү кылы­рын кызыдар турган мен. Оон аңгыда кудуктан үнүп турар сугну – аржаан-дыр дээш, катап-катап соок сугну үндүр баскаш, ижип-ле турарлар.

— Чайны өттүр аалчыларывыс дыка хөй өңнүктерлиг апарган-дыр. Тывага катап кээр күзелин илереттилер бе?

— “Тывалар дыка биче сет­килдиг, дузааргак, эвилең-ээл­дек, эп-найыралга ынак, эки улус-тур. Бойдус чурумалы кайгамчык, катаптаттынмас чараш. Чаңгыс чугаалап каар чүүлүвүс – тыва дылыңарны камнаар болзуңарза эки. Бистиң кады ажылдап турган улузувустуң аразында боттарының төрээн дылын билбес кижилер барын эскергеш, кайгадывыс. А биске тыва дыл дыка чараш болду” – деп, олар онзалап чугааладылар.

Француз аалчыларывыс Сайзана Владимировнага, Роланда Чонданга, өөнүң ээзи Рожо Максанска, Светлана, Шон Куирк­терге өөрүп четтиргенин илереттилер. “Тываны болгаш ооң культуразын мындыг кыска үеде долузу-биле ажыдып, көргүзери болдунмас. Ынчангаш келир чылын кээрин кызыдар бис. Тыва чонга улуу-биле четтирдивис. База катап ужурашкыже” – деп, Рено Антонин чылыы-биле чугаалады. Ол чанарда, игил, хой, хураган алгыларын, чонар-даштан суй-белектер садып алды. Бис аалчыларывыска, олар бис­терге өөренип, чаңчыга берген болгаш, байырлажып тура, ыглажып-даа, куспактажып-даа шаг болдувус.

Галина Көк-ооловна, солун интервью бергениңер дээш четтирдим.

Шончалай ХОВАЛЫГ.

№41 “Шын” 2016 чылдың апрель 14

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.