1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИНТЕРНАЦИОНАЛЧЫ АПАРГАН ХҮРЕШ

1960 чылдардан эгелеп бурунгу езу-биле мөгезин мактап-алгаар езу чоорту чиде берди. Ынчалза-даа тыва девиг бодунуң бурунгу езузун сал­баан болдур ийин. Канчаар-даа девиир мөге бар турган: дээр-шаар шурап-даа турар, ээгиледип алгаш, шөлдү бир дескинери-даа бар, ийленип алгаш-даа эзир, хартыга дег девип бар чоруур. Девиглерниң солуну дээрге хүрештен дудак чок турган.  Девиглер мырыңай аттарлыг болгай: «Семис-оолдуң девии», «Кавыш-оолдуң девии», «Тодоонуң девии» дээш, баар. А чамдык мөгелерниң эгин содааның ооргазында адын бижип каан суг болгулаар. «Кошкар-оол», «Сүт-Хөл. Айыыжы» дээн ышкаш. Ындыг эгин содаан ачылап, өске кижи кедери болдунмас. Амгы үениң футболис­териниң, хоккейжилериниң оор­­­­­газында адын бижээн болгай. Бистиң мөгелеривис бо талазы-биле делегей спортчуларын шагда-ла мурнапкан хевирлиг. Хүреш көрүп келген чоннуң чамдыызы чүгле солун девиир мөгелерниң девиин көрүп аар дээш кээп турарлары база бар. Тыва девиг ол хире көрүштүг, онзагай турган.

Хүреште девигниң ужур-утказы чаңгыс эвес. Бирээде, эзир куш дег сүрлүүн, аваангырын көргүзүп турары ол. Ийиде,  бодунуң мага-бодун ам болур дээн белен эвес сегирип алыышкынга белеткеп,  хол, будун, шупту шыңганнарын ээлгир, шимченгир кылдыр белеткээни ол. /ште, бодунуң угаан-медерелин чүгле хү­решче угландырып, бар энергия­зын, иштики күжүн  мөөңнеп ап турар үези ол. Дөртте, бодунуң онзагай девии-биле удурланыкчызының ооң дугайында бодалын будалдырып, ону сүртедир дээн утка база бар.  Бо бүгүнү кадып кээрге, мөге бүрүзү бодунуң эът-ханының, күш-шыдалының, аажы-чаңының аайы-биле кымга-даа белен дөмейлешпес девиглиг болуп кээр.  Мөгениң канчаар девиири – ооң бодунуң хууда херээ.

Тыва хүреш эгүүр шагдан тура үш кезектен тургустунган: биргизи— мөге салыкчыларындан. Олар тыва дылдың, тыва чечен-мерген сөстерниң кадагалакчылары, бурунгаар шимчедикчилери турган, ийигизи – девигден. Бо дээрге уран чүүлге дорт хамааржыр, танцы-самның бир хевири-дир. Чүгле эр улус күүседир, үшкүзү — хүреш боду болбайн аан. Ол – спорт, билдингир-ле, эр кижиниң күжүн, аваангырын, шыдамыын тодарадыр.

Амгы үеде мөге салыкчылары мөгелерин алгап-йөрээп, оларга арга-сүме айтып бээр хамаанчок, ийи мөгеге чаңгыс мөге салыкчызы онаажыр апарган. Езулуг европейжи спорт дег. Ында хевис­ке, рингиге чаңгыс секундант турар болгай. Ындыг болганда мөге салыкчылары бисте европейжээн азы орусчаан деп-даа болур.

Мөгелеривис девии 1980 чылдардан бээр моолчааш, ам шуут арыг моол девиг болу берген. Хүреживис харын-даа тыва хевээр арткан-дыр. Мону алгаш көөрге, амгы хүреш европейжи азы орус мөге салыкчыларындан, моол девигден, тыва хүрештен тургустунган бооп турар. Езулуг интернацио­нал!

Девиг канчап моолчуй бергенил? Хүрештиң хоойлу-дүрү­мүн республиканың хүреш федерациязы чогаадып, бадылап турар болбайн аан. Ол федерацияның айтыышкыны-биле амгы мөгелер, чалгаа чазып аар чү­ве дээн ышкаш сөөртүн­­чек, моол девигже шилчий бергеннери ол.  Бистиң спорт, хү­реш удуртукчуларывыстың сүлде-сүзүү­нүң шала кудуку деңнели моон илереп турар-дыр. +гбелеривис чүс-чүс чылдарда моол­дарга дарладып, оларга чалчалап чорза-даа, бодунуң тыва девиин кадагалап алгаш, хостуг, совет Тывага дамчыдып берген. +гбелеривис сүл­­­дези ол хире бедик турган. Ам бис­тиң сүл­­­­девис кудулаан, күш­­­түг моол девиг культуразынга ала-чайгаар алзып, бастыртыпкан-дыр бис ийин. Моол девиг хүлээп алган соонда, Моолдан келген ырыны  гимн база кылып алдывыс. Оон улам чоокта чаа бурят-моол кижиниң кылганы «Азия төвүн» база тургузуп алдывыс. Бис­терде моол­дарга чалбарыыр байдал мындыг хевирлер-биле тургустунуп келген. Ийи тала­зында, бодувус­туң тыва девиивистен ыядып, оон азааргап турарывыс моон көскү. Тыва чоргааралывыс та кайнаар эстип тайлы берген.

Тыва девиг дээрге, кымнарда-даа чок онзагай культура-дыр. Бистиң девиивис делегей чергелиг ховар уран чүүл хевиринге хамааржыр болдур эвеспе. Чоргаарланып чоруур сыгыт-хөөмейивисти моол­­дарга алзыпкан бис. Моол­дар хөөмейни, узун, хоюг ырын, моол хүрешти делегейниң онзагай культура эртинези кылдыр бадыладып алганнар.  Бистерниң делегей эртинези кылдыр бадыладып ап боор чоргааралывыс – чүгле тыва девигде. Ындыг девигни кандыг-даа чоннар күүсетпейн турарлар. Бодувустуң девиивисти дедир эгидерде улуг күш, согур көпеек-даа херек чок. Чүгле төрээн черинге, чонунга, өгбелеривистиң биске сөңнээни езу-чаңчылынга ханы ыдыкшыл, тыва кижи мен деп медерелинге быжыг чоргаарал херек. Ол-ла.

Тыва девигни мээң чаңгыс чер-чурттугларым – Сүт-Хөл мөгелери диргизип шыдаарлар. Сүт-Хөл  мөгелер чурту болгаш ындыг. Оон кажан-даа ат-сураглыг мөгелер үзүлбейн чораан болгаш кажан-даа үзүл­­бес-даа. Кожууннуң удуртукчулары, спорт ажылдакчылары, тренерлер мөгелери-биле кады «че-ве!» дептер болза-ла, келир чайын хүреш болган көктүг шыктарга езулуг арыг тыва девиглерни чон кайгамчыктыг сонуургал-биле көре бээрлер.  Тыва девиг кандыг чү­вел дээрзин чаңгыс чер-чурттуглары, хоочун мөгелер: Кызыл-оол Монгуш,  Өлзей-оол Ооржак, Макар Донгак, Кара-Кат Ооржак айтып, көргүзүп бээрлер.

 А мөге салыкчыларын катап ийи кижи кылыры оон-даа белен. Ону тыва Хүреш федерациязы боду шиитпирлептер. Мында кол-ла чүве – Кызылга хүрежир мөгелер санын эвээжедири. 500-600 санныг содак-шуудактыг мөгелер чыып алгаш, мөге салыкчыларының санын кызырып турары көскү ышкажыл. Ынча хөй мөгелерниң колдуу-ла «чээрген» мөгелер-дир, суму чергези чедер-четпес аан. Совет үе­­­де Кызылга «республиканың эң шыырак дээн 64 мөгелерин» салып турганы кончуг шын.  Ам-даа алыр болза, Тывада эң шыырак мөгелер саны 64 кижиден эртпес. База бир 64 мөгелер ортумак деңнелдиң деп болур. Ынчангаш Кызылга 128 мөгени салырга шынарлыг, көрүштүг-даа боор.

Мөгелер саны-биле база-ла моолдарны өттүнүп эге­лээнивис ол. Моолда хүрежип болур  назылыг 1 миллион хире эр кижи бар-дыр, олар шыырак 1028 мөгелерни салып турбайн канчаар. Бисте болза шупту хүрежиптер хире назылыг эр улусту санаар болза, 3-5 муңдан эртпес. Кижи бодунуң хире-шаан медереп билир болза, улуг чазыг кажан-даа кылбас. Бо бүгү республиканың Спорт яамызынга, тыва Хү­реш федерациязынга база тыва  мөгелерниң боттарынга дорт хамаарылгалыг.

Маадыр-оол Ховалыг,

Тываның «Ирбижи».

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.