1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИНТЕРНАЦИОНАЛЧЫ БАЙЫРЛАЛ

Бүгү-делегейниң тө­рээн дылдар хүнү февраль 21-де Кызылдың №9 гимназияның Эртине ат­тыг этнографтыг музейинге «Төрээн дылдың онзагай чаражы» деп өөре­дилге-тайылбырлыг хемчегни организастап эрттирген. Аңаа ук школаның өөреникчилери Москва, Кострома областарның, Удмурт республиканың школалары-биле интернет-онлайн таварыштыр видео-харылзааны тудуп, байыр чедирип, Төрээн дыл хүнүнүң өөрүшкүзүн үлежир аргалыг болганнар. 
Улусчу ужур-чаңчылдарга даянып, өөредилге-кижизидилге ажылын чорудар талазы-биле бо гимназияның арга-дуржулгазы улуг. Ынчангаш Тывадан муң-муң километр ырак черде боттарының үе-чергези оолдар, уругларга төрээн тыва дылының сөс курлавырының байлакшылын, тывызыксыг чараш үннерин дамчыдары-биле 3-тен 10-гу класс­тарның өөреникчилери 50 хире кижи ол хүн музейге чыглып келген. 
Школачылар боттарының төрээн тыва дылынга «Амыргын-на амыр!» деп чолукшужуп, төрээн дыл хүнү-биле Тыва Рес­публикада чурттап турар, бот­тарының дылында чугаалажып чоруур 92 аңгы омактыг төрел бөлүктерниң мурнундан изиг байырын чедирген. 
Дараазында школачылар Тываның Улустуң чогаалчылары Александр Даржайның, Екатерина Танованың, чогаалчылар Чооду Кара-Күскениң, Алексей Арапчорнуң, Зоя Донгактың тыва дыл, төрээн чурт дугайында шүлүктерин орус, тыва дылдарга шээжи-биле аянныг, чараш өткүт үннери-биле номчаан. 
Мээң дылым
Орус, моол, алтай болгаш
Оон-даа өске дылдар-биле
Төрелдежип, хөгжүп орар
Төрээн дылым, мээң дылым.
 
Тыва чонум турбаан болза,
Алыс бодум кайыын кээр мен.
Тыва дылым турбаан болза,
Аксы-сөзүм кайыын кээр деп.
 
Өөрүшкүнү, муңгаралды,
Өгбелерим чагыгларын
Өзээн өттүр чугаалап бээр
Өндүр дылым, мээң дылым.
 
Үлегер сөс ыр-шоорнуң
Үнер дөзү чаяакчызы,
Чиге тода хуулгаазын
Чидиг чепсээм мээң дылым.
 (Чооду Кара-Күске.)
Чыылган хөй школачылар, видеокамера мурнунга бир-ле дугаар үнүп келгеш, ыры, шүлүк чугаалааш, сүрээдеп-даа турарлар бар, мындыг хемчеглерге киржип өөренген арга-дуржулгалыглар-даа бар. Оларның бирээзи 6-гы класс­чы Анжела Монгуш 1-ги класс­тан эгелеп аас чогаал бөлгүмүнге барып, немелде билиглерни чедип ап турар. Ооң чугаазы-биле алырга, шүлүктерни, ырыларны шээжилеп алыры ындыг кончуг берге эвес. 
— Нарын айтырыг сценарий аайы-биле камера мурнунга бодун алдынары чорду — деп, ол чугаалаар. — Бодум амы-хууда сеткил-сагыжым дүвүреведи. Чүге дизе мен мооң мурнунда эш-өөрүм-биле чайгы дыштанылга үезинде телевидениеге дорт дамчыдылгага киржип тур­ган арга-дуржулгам бар. Өске эш-өөрүм сөстерин уттуп, сүрээдеп турда, меңээ коргунчуг эвес болду — деп, ол каттырып чугаалады.
Тыва дылын хүндүлээр, аңаа ынак, бодунуң эш-өөрүн база төрээн дылын өөренип, ону камгалап арттырып алырынче эш-өөрүн, чонну кыйгырып чоруур өөреникчи Айра Хомушку. 
— Бажыңымда ада-ием, төрелдерим, дуңмаларым-биле тыва дылда чугаалажыр бис. Мен дыка хөй тыва кожамыктар, ырыларны билир мен. Ийи чыл бурунгаар тыва радиога бир дамчыдылгага база киржип, журналистерниң салган айтырыгларынга харыылап, интервью-даа берип турдум. Бо чылын Шагаа байырлалында Кызылдың Арат шөлүнге шүлүк база чугааладым — деп, ол хей-аът кириишкинниг чугаалады. 
— Ынчан чугаалап турган шүлүүң сактыр сен бе, чугаалап көрем — деп дилээримге, ол саат чокка бадырыпты:
Айым биле хүннүм ышкаш,
Айдың чырык чүве-ле чок.
Авам биле ачам ышкаш,
Авыралдыг улус-ла чок
— Тыва Үндезин культура тө­вүнге Сүбедей маадыр дугайында шүлүктү аянныг чараш номчаан мен. Ону меңээ немелде-өөредилге төвүнүң башкызы Лидия Ооржак өөредип каан дээш улаштыр шүлүктей каапты:
Ооң чайган хылыжы-даа,
Сөглээн сөстери-даа
Амдыгаа дээр чаңгыланган
Сүбедей деп чогум кымыл,
Кандыг кижил, чүү кижил?
Дөгерезин чажыт чокка
Төөгүп берем, төрээн черим, 
Төөгүп берем…
«Бистиң школада уругларның немелде өөредилге төвү 1992 чылда ажылдап эгелээн. Ооң кол сорулгазы тыва чоннуң аас чогаа­лы – сыгыт-хөөмейни, улустуң ырларын, кожамыктарны, тывызыктарны, чечен мерген дүрген чугааларны, национал танцы-самны, оюн-көргүзүглерни өөренип, оларны нептередири болур. 
«Амырга» улустуң аас чо­гаал бөлүүнүң удуртукчузу, Ты­ваның Улустуң хөөмейжизи Мөңгүн-оол Ондар уругларга сыгыт-хөөмейден аңгыда, тыва кожамыктарны база өөредип турар. Ынчангаш школачылар дүрген чугаа, танцы-сам, шиилерни тургузар дээш аңгы-аңгы бөлгүмнерде хаара туттунган, идепкейлиг, чогаадыкчы ажылдап турар» — деп, Кызылдың №9 гимназияның Улусчу ужурлар төвүнүң удуртукчузу, башкы Светлана Шулуу-Маадыр таныштырып чугаалады. 
Бо школада хөгжүм башкызы, композитор Байлаңмаа Айдың-оолдуң удуртканы 2, 3, 5 класстарда өөренип турар бичии оолдарның ниити ыры ансамбли байырлыг хемчегни доозуп, чараш, аянныг, хөглүг ырылары-биле хамыкты кайгаткан. Ук коллектив ол хүн болган байырлалдың каастакчызы болган дизе хөөредиг чок. Бичии ыраажыларның тыва аян-биле даарап, аргып каан бөрттери, кеткен хеп-сыны оларны интернет-онлайн видео-харылзаа таварыштыр көрген чоннарның ажы-төлүнүң кичээнгейин сорунза дег хаара туткан. 
Школаның башкылары ыры-хөгжүмге сундулуг оолдарны шилип, оларның үнүн дыңнап тургаш, немелде-өөредилге төвүнге улаштыр өөредип турар. Ада-иези, акы-дуңмалары черле ырлаар салым-чаяанныг болган уруглар, оолдар-биле чергелештир, чүгле маңаа, бо школага келгеш, хөгжүм-аялганы бир-ле дугаар дыңнап, аңаа хандыкшый берген өөреникчилер-даа бар. 2, 3 класстарның өөреник­чилери Калин Эргеп, Мөңгүн-Херел Иргит, Эртине Канчыыр, Санаа Чимит-Доржу чавыс, бедик үн деп чүл ол азы ийи аңгы үн­нерге канчаар ырлаарын эки билип алганнар.
Санаа Чимит-Доржунуң ба­жы­ңында ачазы, авазы, боду хары угда үжелээн ырлаар салым-чаяанныг улус. 
— Ам менден бичии 2 дуң­мамның үннерин хынап көөр деп тур бис.  Өзүп келгеш, ырлаар салым-чаяан бар бе дээр­зин тодарадып, хөгжүм башкылары, ыраажылардан арга-сүме айтырар бис — деп, келир үениң ыраажызы, амгы үеде  3 классчы  школачы оолак хүлүмзүрүй аарак харыылап кагды. 
Чогаалчы Чооду Кара-Күс­кениң болгаш композитор Бай­лаңмаа Айдың-оолдуң бижээни «Таңды-Тыва төлү мен» деп ханы уткалыг, тааланчыг аялгалыг, чоргааранчыг, кижиниң сагыш-сеткили оттуп келир ырызын өөре­никчилер бадырыптарга, эш-өөрү болгаш оларның башкылары база кады ырлажып тур­ду. Каш чылдар бурунгаар бир-ле дугаарында бо-ла ырыны Кызылдың № 9 гимназиязын­га өөренип турган, амгы үеде Сүт-Хөл шко­лазының 10-гу классчызы Сергек Ондар эге класска тургаш республика чергелиг «Хамнаа­рак» ыры мөөрейинге ырлап күүсеткеш, эң дээди шаң­нал Гран-приге төлептиг болган. 
Оон аңгыда бо-ла ансамбль­диң эге класстарда школачы ыраажылары республика чергелиг мөөрейлерге база каш удаа доктаамал киржип, шаңналдыг черлерден дүшпейн чоруур. Чоокта чаа 5-ки классчы Батыр Хертек «Ада-чурттуң төлептиг оолдары», «Адаларның төлептиг оолдары» деп мөөрейлерге киришкеш, бирги чергениң лау­реады атты чаалап алган.  
Кызылда №9 гимназияның өөреникчилери болгаш башкылары мынчаар өөрүшкү-маңнайлыг, уттундурбас, хөглүг кылдыр Бүгү-деле­гейниң төрээн дылдар хүнүн Россияның өске хоорайларында эш-өөрү-биле кады байырлап эрттирген. 
Улусчу езу-чаңчылдарның дузазы-биле ажы-төлдү кижизидип, тыва чоннуң езу-чаң­чылдарын, культуразын өөредиринге гимназияның коллективинге Тыва Республикада өөредилгениң шынарын хынаар институт улуг деткимчени көргүскен. Институттуң кол специализи Саяна Монгуш уругларга делегейде янзы-бүрү чоннарның төрээн дылдарында ырыларның ужур-утказын та­йылбырлап, уруглар-биле кады тыва чоннуң езу-чаңчылдары, культуразынче солун болгаш хөглүг аян-чорукту кылган. 
Мерген ОНДАР.
Арслан АракчааныҢ тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.