1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИНТЕРНЕТТЕ АЗАЛАР БАЗА БАР

Элээди оол С. бичии­зинден-не компьютерге хандыкшый берген. Баштай аңаа оюннар хөй ойнаар, бир олурупкаш, чемненирин-даа, онаалга кылырын-даа уттуп алыр, ада-иези оглун монитордан арай деп адырып ап турган. Чоорту ол ВКонтакте деп социал четкиже кирип турар боор­га, элээди оолду интернетте элзедикчилер «сегире» шаап алгаш, ооң-биле «ажылдап» эгелээн. Шак ынчалдыр оол интернет азаларының аспаанга туттурган.
2017 чылдың февраль 9-та 16 шак үезинде Элегес-Аксы суурда оолдуң чурттап турар бажыңынга ооң өлүг мөчүзү ты­вылган. 13 харлыг элээди оол бодунуң амызынга четтине берген болган. Истелгениң баштайгы догааштырыгларының (версияларының) бирээзи – оол­дуң ВКонтакте четкизинде «Синий кит» деп оюнга киржип турганы. Ол оюннуң организакчылары элээдилерни боттарының амы-тынынга четтинеринче чыгадыр сорулганы салып алган хөделип турар боор чүве-дир. Кончуг-ла кара сагыш, дерзии үүлгедиг, шуут-ла азалар-дыр оң. Оон өске чүү дээрил.
Бүдүн Россияда шак ындыг «Өлүм бөлүктеринде» чүс-чүс элээди ажы-төл бижидип алган деп, массалыг информация чепсектери дыңнаткылаан. А кем-херек-биле демисежир ор­ган­нарның өлүм тарып турар организакчыларны илередип тыварынче угланган шимчениг­лери түңнел бербейн турар. Бирээзин хаап кааптарга-даа, чажыт аттар-биле, чажыт кодтар-биле катап база ажыттынып алгаш, ынаар киир бижидип алган оолдар, уругларның бажын төөредип-ле, чүнү канчаар кылырынга инструкция, дүрүм, негелдени бижип берип турарлар. 
Тываның элээди оглу база оларның янзы-бүрү шенелделер эртер кажар инструкциязын күүседип тургаш, өлүм оюнунче кирип, оон үнүп шыдавайн барганы ол-дур. Ада-иези оолдуң ындыг айыылдыг чүвеже кире бергенин каяа эскерген деп, интернетте анаа ойнап олурар кылдыр бодап турдулар ыйнаан.  
Элээди оолдуң амызынга четтингени­ниң (суицид) таварылгазы сөөлгү коргунчуг болуушкуннар-биле дуглалы берген болгаш анаа медээ ышкаш шокараңнады эрте берген. А херек кырында бистиң ажы-төлүвүс кырында интернет четкилеринден бир коргунчуг айыыл диргелип турар-дыр. Элээдилерни дузакка тудуп алыр дээш, кандыг-даа хөделиишкиннер кылып турар апарганы дүвүрелди оттурбас аргажок.
Оюннуң дүрүмүн езугаар уруг­лар боттарынга янзы-бүрү балыг-бышкынныг кемдээшкиннер чедирерин өлүм тарыкчылары негээрлер. Оон ынчап тургаш, оюннуң киржикчизинден суицид азы амызынга четтинер базымны кылырын албадаарлар. А ону кылбайн, оюндан үнер дээн уруг­ларга психологтуг базыыш­кын-биле халдаарлар, коргударлар.
Ам мырыңай дайнаар резинка хавында безин айыылдыг чүве кылырынче чалаан кыйгырыгларны парлааш, садыг-магазиннерже киирип эгелээн. "Wrigley" деп аттыг жвачканың хавының иштинде элдеп чиктиг айтырыгларга харыылааш, ону социал четкилерге хештег (хана-карак) адаанга салырын кыйгырып каан. Ында өлүр мурнунда чүнү кылып четтигерин азы хөй-ниити мурнунга эң бедик черже үне бергеш, селфи кылырын бижип каан. Ооң мурнунда мындыг жвачкалар Краснодар, Ставрополь, Амур чоогунуң бол­гаш өске-даа регионнарның хоорай-суурларынга көстүп келген. Ам ырак-узак Тывада кирип келгени бо. Кандыг сорулгалыг ол жвачкаларны бүдүрүп, тарадып турарларыл? Күрүнениң контролю кайдал? Өске регион­нарга үнүп эгелээрге-ле, ол жвач­каларны чүге хураавааныл? Бүдүрүкчүлерин чүге тудуп албааныл? Роспотребнадзор албанының Тывада эргелели ындыг фактылар дугайында 5-26-04, 5-63-84 телефоннарже дыңнадырын азы Калинин,116 адресте эргелелге кээп көргүзерин дилеп турар.
А интернетте «Синий кит», «Разбуди меня в 4:02» дээн ышкаш, янзы-бүрү аттарлыг өлүм бөлүктери бо хүнге дээр баш-медерели быжыкпаан элээ­дилерни элзетпишаан. Ин­тер­неттиң социал четкилеринде ол оюннарның организакчылары чалыы салгалдан хөй-ле кижи өлзүн деп сорулганы салганы ол бе, азы хөк бодап, тениир аайын тыппаан мугулайларның үеннеп турары ындыг бе? Кандыг-даа сорулгалыг болза, боттарының үен-даян айыылдыг оюннарынче элээдилерни өжегээр элзедип киирип турар, кара сагыштыг кижилер-дир ол. Оларга угаан­ныг ажы-төл алыспас болур ужурлуг.
Элээдилер, а ол дээрге 12-17 хар иштинде уруглар. Оларның улуг кижилер кылдыр хевирлеттинеринче шилчип турар үези. Чамдыктарының аажы-чаңы «сыйлып» турар, хорадаа­чал апаар, чүве ыыттавастап-даа каар. Ынчап баарга, ада-ие кончуг-ла кичээнгейлиг болур ужурлуг. Элээди оглун азы кызын кайы-хамаанчок кончуп, чаңчап болбас, а ажык чугаалажырынче чүткүүр. Компьютер мурнунда-ла олурар азы планшет, телефон-биле ойнап-ла турар болза, оларны күш-биле хураап, өжүрүп, хоруп болбас. Элээди кижи өжежип, ада-ие-биле чөрүлдээже кирер. А ындыг таварылгада ооң янзы-бүрү интернет харылзаалар, чагаалажылгаже кирери дам барып, өлүм бөлүктеринге туттуруп ап болур. Амгы үеде кижилер бүдүн интернетти холунда тудуп алган чоруур ышкажыл.
Кол-ла чүве – элээди оглу, уруу-биле өңнүк, тала болуп, оларга ынак, чымчак, чагыг-сөстүг болуру. Чүнү-даа та­йыл­бырлаар, экини эки деп, бакты баък деп ылгап өөредир. Өөредир-ле дээш мораль номчуп туруп бербес. Амгы үениң чамдык ада-иелери чагыг-сөс кылырын-даа орта билбестер, тыва езу-чаңчылдардан хоорулган, боттары «элээди» байдалдан уштунмаан. Чамдыктары кижизидери дээрге кончууру деп бодаар хевирлиг.
Элээди кижи өлүм бөлүүнче колдуун­да-ла бодунуң уунда муңгарал-деңгерелге алысканда кире берип болур. Уругнуң ындыг байдалда турарын канчап билип алырыл? Ада-ие оглунуң, уруунуң бир-ле чүвеге сагышсырап, муңгаргай болуп турарын, чүү-даа чүвеге сонуургал чогун, шагжогун, хагдына бергенин эскерип кагза, психологтарга баары чугула. Школаларда психолог башкылар элээдилер-биле бот-тускай ажылдаар, ажыктыг арга-сүмени бээр, оларның проб­лемаларынга кончуг кичээн­гейлиг болуру билдингир. Өске башкылар база. Элегес-Аксынга оолдуң өлүм бөлүүнче кирип турганын истекчилер школада өөрүнден билип алган. Уругларга чагыңар: кайы-бир эжинде чиктиг чүве эскерип каан болза, башкызынга дораан дыңнадып турзуннар.
Амгы үеде интернетти, со­циал четкилерни хоруур арга чок. Чүү-даа чүведен дугланып, хагдынып ап шыдавас бис. Кол-ла чүве – ада-иениң, улуг улустуң ажы-төлге кичээнгейлиг болуру, оларны эки-бакты ылгап билиринге өөредири, таптыг тайыл­бырлаары. Ада-ие ажы-төлү дээш харыысалгазын кажан-даа утпас ужурлуг. Элегес-Аксынга элээди оол-биле болган багай таварылга моон соңгаар катаптавазын деп, бак чүве чүгле ооң-биле боглуп калзын деп тейлээринге өйлежип олурбайн, ажы-төлүвүстүң интернет азаларынга алыспазын чедип алыры – бүгү-ниитиниң херээ.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.