1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАДЫК УРУГНУ БОДАРАДЫРДА

Бичии кижи дээрге чурттал­ганың чечээ, ада-иениң өөрүшкүзү. Кадык уруг ада-иениң ийи дакпыр өөрүшкүзү. Херээжен кижиниң уруг­луг болуру, божуп төрүүрү бойдус-биле чаяаттынган. 
Таарымча чок азы ие кижиниң кадыы баксырай берген үеде иштели берип болур. Ындыг таварылгаларда божуп чиигээринге бергедээшкиннер туруп болур. Бир эвес кадык уругну чырык черге бодарадыр дээр болза, чүгле ада-иениң күзели четпес. Аңаа баш удур белеткенир херек. Ынчангаш уруглуг болурун күзээн аныяк өг-бүле баш удур эрте-ле планнап алыр, уругнуң төрүттүнүп кээринге белен болур ужурлуг.
Божуурунга таарымчылыг үе – 20-35 хар аразы. Оон аныяк хар-назынында азы улгатканда божуурга, бергедээшкиннер хөй таваржып болур. Божуурунуң аразы 3-4 чыл боорга, ие кижиниң кадыкшылы, мага-боду ол хире үе иштинде тургустуна бээр, күштүг, шыырак болур. Ылап күзээни болгаш кадык уругну бодарадырын ада-ие боттары шиитпирлээр, маңаа чүгле чугула чүве – ава болур, херээжен кижиниң ка­дыын камнаары, камгалаары. 
Ажы-төлдүг болурунуң талазы-биле бодамча чок иштелири янзы-бүрү бергедээшкиннерге таварыштырар. Аборт кылдыртырга, херээжен кижиниң кадыын­га улуг хоралыг, мага-бот сулараар, аарыгларга чедирип болур (чижээ, уруг савазының ыжыы, миома, рак). Ынчангаш план чок иштелиринден өске аргалар-биле камгаланыры чугула. Амгы үеде янзы-бүрү контрацептивтиг аргалар бар, чижээ, презерватив, гормоналдыг эмнер, уруг савазының иштинге чоруур спиральдар. Оларның дузазы-биле өг-бүле планнаашкынын чорудуп, күзенчиг эвес иштелиишкинден камгаланып болур. Презерватив-биле камгаланырга, чүгле иштелбес эвес, шээр, халдавырлыг өске аарыглардан база чайлаар. 
Амгы үеде агаар-бойдустуң хирленгени, социал байдалдың баксырааны херээ­жен улуска бергелерни чедирип болур. Ынчангаш авазы биле чаш уругну үргүлчү хайгааралга алыр, эмчилер-биле тудуш, сырый харылзаалыг болуру чугула. Кыс уруглар база иштиг иелер чиигээриниң мурнунда эмчиге келгеш, учетка тургустунуп, кадыының байдалын билип алгаш, эмнедип алыр аргалыг. Ие кижи бодун канчаар алдынып чоруурул, кыс уруглары база авазын дөзээрлер, маңаа ада кижиниң дузазы база улуг болур.
Амыдыралга чаш кижини боттандырар бетинде ада-ие бүрүзү ыяк боданып, баш удур эмчилерге хынадып, каш ай, харын-даа чыл бурунгаар белеткенир ужурлуг. Амгы үеде аныяктарның «душ болуп төл бүдүрери» чажыт эвес.
Иштелиринге белеткенири хөй чадаларлыг. Херээжен улуска иштелири дыка нарын, берге айтырыг болуп турар. Ынчангаш эмчиниң эрттирип турар хемчеглериниң көвей кезии иштелиринге белеткел айтырыынче угланган. Чижээ, янзы-бүрү эмнээшкиннер, профилактика, берге айтырыгларны шиитпирлээри дээн чижектиг бөлүк айтырыглар ынаар кирип турар.
Баштай кадыыңарның байдалын билип алыр дээш, бүгү талазы-биле эмчилээр силер. Эмчи шинчилгези дээрге, бир дугаарында, эмчи эртер бөлүк хемчеглер, лабораторлуг анализтер. Ооң түңнелинде мага-ботта өскерлиишкиннерни, аарыгларны баш удур илередир.
База эр-кыс кижи иелээн херек анализтерни дужаар (хан, сидик, биохимиктиг анализтер, хан бөлүү, резус-фактор, гепатит болгаш халдавырлыг аарыглар, ТОРЧ комплекс дээш оон-даа өске). Бир эвес авазы салгал дамчаан, хоочураан база халдавырлыг аарыгдан аарып чораан болза, уруунга база ол аарыглар дамчып кээп болур (ВИЧ, СПИД, сифилис). Халдавырлыг аарыглар (хламидиоз, цитомегаловирус, герпес) бар-чогун хынадыр. Бажыңында диис бар болза, токсоплазмоз деп аарыгга хыналданы эртер. Краснуха деп улаанут хевирлиг аарыгдан аарбаан болзуңарза, тарылга эрттиргеш, үш ай болгаш иштелир. Чүге шак бо аарыгларны хынадыры чугула дизе, бо аарыглар хырын иштинде чаш төлге аажок хоралыг бооп, харын-даа кемниг төрүттүнүп кээринге салдарлыг болуп турар.
Эмчи силерниң ооң мурнунда аарып­ турган аарыгларыңар, кезииш­киннериңер, кемдээшкиниңер дугайында тода айтырып болур. Аңаа силерниң амбулаторлуг болгаш тарылга карталарыңар херек.
Хөрек-чүрек, бүүрек, ижин-баар аарыг­ларынга хынаттырып, улуг эмчи шинчилгезин эртер болза эки. Бир эвес хоочураан аарыгларлыг болзуңарза, эмчи силерни шинчилээри-биле дараазында специалис­терже чорудуп болур: эндокринолог, окулист, невропатолог, стоматолог, нефролог, кардиолог. Кадыыңар анаа болур болза, терапевтче киргеш, ооң сүмезин алыр. Ынчангаш шак-ла мындыг тода болгаш үезинде эмнээшкин (хоочураан, вирустуг, бактериалдыг аарыглар) чаа бодарап келген төлдүң кадыын, амы-тынын камгалаар.
Гинеколог эмчи эр-херээжен органнарын хынаар (ультразвуктуг шинчиишкин, кольпоскопия, эндоскопия). Эр кижи тода эмчилээрде, урологче баар болгаш спермограмма дужаар. Оон аңгыда немей гормоналдыг болгаш иммунологтуг анализтер эрттери негеттинип болур.
Перинаталдыг төп 2014 чылдан тура эмчи-генетиктиг консультациязынга иштиг-сааттыг херээженнерниң ижин иштинде уруунда хромосомнуг аарыглар бар бе, төрүмелинден кем бар бе дээш калбаа-биле хыналда ажылдарын чорудуп турар. Перинаталдыг диагностика дээрге ам-даа төрүттүнмээн чаш төлде кемниг төрүттүнериниң салгал дамчаан болгаш өске-даа аарыгларның им-демдектери бар бе дээрзин илередир сорулгалыг эмчи шинчилгелери-дир (даун синдрому, чүректе кем, гемофилия). Ооң ачызында ада-ие улус баш бурунгаар тускай ажаал­да, хамаарылга, хайгаарал негеттинер чаш уругнуң төрүттүнеринге белеткенип алыр аргалыг болур. Өг-бүлеңерде салгал дамчып келген аарыг­лыг улус бар болза, генетиктиг лабораторияга барып шинчидери албан. Аныяктар өгленир деп шиитпирлээнде, боттарының ада-өгбе салгалының угу-дөзүн билири кончуг чугула.
Херээжен кижи эмчилерниң сүмелээн эмнерин, витаминниг чемнерни чип, бир эвес аарыг диштерлиг болза, эмнедири – эң баштайгы профилактика. Фолий кислотазы бичии чаштың мээзинге, шын, кадык өзеринге дузалаар. Ынчангаш төлдү планнап тура, ону 6 ай иштинде болгаш иштели бээрге, 14-кү неделяга чедир ижерин кызыдар.
Аныяк уругларга болгаш херээжен чонга иштиг үезинде кадыкшылынче улуг кичээнгейни салырын, камгаланырын сүмелээр-дир бис.
Айдана Мөге-Хүрең, 
Любовь Монгуш,
Перинаталдыг төптүң эмчилери.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.