1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАДЫЫҢАР БОДУҢАРДАН ХАМААРЖЫР

Декабрь 20-де редакцияга  ээлчеглиг «дорт харылзаа» болуп эрткен. Аңаа ТР-ниң Кадык камгалал яамызының штаттан дашкаар специалистери Республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң кардиология салбырының эргелекчизи, м.э.к. Артур Деспиевич ДУКТЕН-ООЛ, ТР-ниң Кадык камгалал яамызының Тываның медиктиг-социал айтырыгларының болгаш эргелелиниң эртем-шинчилел институдунуң кол специализи, м.э.к., Республиканың 1  дугаар эмнелгезиниң хан-дамыр төвүнүң нерв салбырының эргелекчизи Херелмаа Дагбаевна МОНГУШ база Республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң хан-дамыр төвүнүң эргелекчизи Росси Александрович КУЖУГЕТ олар киржип, «Шынның» номчукчуларының айтырыгларынга харыылаан.

Чүрек, хан-дамыр аарыглары — амгы үениң база бир кол чидиг айтырыгларның бирээзи. Чүрек-дамыр   аарыгларындан чок болур чорук делегейде-даа, бүгү чуртта-даа, бистиң республикада-даа бедик деңнелде. Тывада чок болган кижилерниң үштүң бири-ле чүрек-дамыр аарыгларындан аарып чораан бооп турар. Сөөлгү чылдарда ол аарыг «аныяксаан».

XXI чүс чылдың бо хамчыы-биле демиселди бир демниг чорудар апаар: амыдыралдың кадык овур-хевирин суртаалдаарындан эгелээш шынарлыг тургустунган, хөй талалыг медицина  ачы-дузазынга чедир.

Римма Ондар, Кызыл хоорай:

— Мээң уруум Крас­ноярск хоорайның эмнелгезинге 2 неделя эмнээшкининиң курузун эрткен. Эмнээшкинниң шынары, эмчилерниң база эмчи ажылдакчыларының аарыг кижиге эвилең-ээлдээн, кичээнгейин кайгап ханмаан. Республиканың эмнелгезинге, аарыы чеже-даа берге болза, чаңгыс эм берип каарын уруум чугаа­лаар. А ында хүннүң-не эм дамдыладып, эмчилер дүн-хүн дивейн, доктаамал хайгаарап турарын магадап келген. Рес­публикада эмчи кадрлары чедишпезинден аарыг кижилерге кичээнгей чогуур деңнелде эвес болуп турарының ужуру чүдел?

Артур Дуктен-оол:

— Ленин кудумчузунда кардиология салбырында 60 орун бар. +рээлдери база бичии. Республикада ол талазы-биле байдал нарын, орун саны 2,5 катап эвээш. Ынчангаш аарыг кижи бүрүзүн эмнелгеге чыттырып эмнээр аргавыс база чок.  Чүгле Кызыл хоорайның чурттакчыларынга 44 орун бар, а рес­публикага 120-140 орун негеттинип турар. Амгы  үеде чаңгыс өрээлге 8,9 аарыг кижи чыдар. Ол база оларга таарымча чок байдалды тургузуп турары билдингир. Красноярск хоорайда 1 өрээлде 2 кижи эмнедип турары аарыг кижилерге эптиг болгаш таарымчалыг бооп турар. Ынчангаш чаа терапевт корпузунуң тудуу бо бүгү айтырыгларны шиитпирлептер, а ону тудар дээр­ге акша-төгерик херек.

Эмнээшкинниң чорудуунга хамаарыштыр чугаалаар болза, РФ-те эмнээшкин стандарттары чаңгыс аай. Ону РФ-тиң Кадык камгалал яамызы хүлээп ап, доктааткан. Эм дамдылары, эки эмнээшкин деп аарыг кижилерниң меге даап бодаашкыннары бар. Ол ындыг эвес. Эм дамдыларын  чүгле дүрген дуза негеттинип турар аарыг кижилерге салыр. Оон аңгы таварылгаларда аарыг кижи эм ижип эмненир. Аарыг кижилер эмнелгелерден үндүр бижиптерге, эм-таң ижерин соксадып аар чаңчылдыг. Ооң түңнелинде 1,2 ай болгаш «Дүрген дуза чедирер» машина-биле база катап эмнелгеге кээр.

Росси Кужугет:

— Эмчилерниң саны чедишпезинден кижи бүрүзүнге чогуур кичээнгейни бербейн баар таварылгалар туруп болур. Кардиолог эмчилер доозуп кээп турар. Ынчалза-даа штатта оларны ажылдадыр олут чок. Республиканың чурттакчыларының санынга дүүштүр 10 кардиолог эмчини хуваап каан. Эмчилерниң саны хөй турган болза, аарыг кижиге хөй  үени аңгылап болур. Красноярскиде кардиологтар четчир болгаш, кижи бүрүзүнге хөй кичээнгейни, үени бээр аргалыг болуп турары ол.

Херелмаа Монгуш:

— Аарыг кижилер хан базыышкынын албан эм дамдыладып эмнээрге эки деп бодаар. Ол ындыг эвес. Бо аарыгны эмнээрде, чүгле эм ижер, эң эки аргазы-ла ол. Хан базыышкынының улгадыр чылдагааннары: агып турар ханының суунуң  хөйүнде (организмден суг үнүп чадап турар), ол кижиге эмнер дамдыладыптар болза, суу улам-на көвү­­дээр, ынчан чү­рек угбайн барып болур. Чүректиң дүргедээ­ри боостаа безиниң ыжыындан база болуп болур. Боостааның бе­зин эмнедиптерге, ол аарыг эмнеттине бээр таварылгалар бар. Ынчангаш хан базыышкынының чылдагааннарын тывары-биле эмчилер долу эмчи шинчилгезин албан эрттирер апаар.

Ульяна Куулар, Кызыл хоорай:

— Ажыл — бажың дээш чоруп турда, кижи ал-боттуң кадыкшылының байдалынче чогуур кичээнгейни салбайн баар. Бажымда ында-хаяа шыймактап турар ышкаш туруп бээр апарган. Мен ону хан базыышкыным улгадып турар дээш, ону бадырар эмнер ижер-дир мен. Ол нерв сис­темазының аарыглары болуп болур бе? Ону кайы эмчиге хынадып болурул?

Росси Күжүгет:

— Ооң чылдагааны башта, хан базыышкынындан азы остехондрозтан бооп болур. Ол талазы-биле харыылап турар специалистерге кирип, түңнелин көөр апаар. Ол аарыглар хары угда иелээ бар бооп болур. Ооң уламындан бирээзин эмнеп каап­тарга, бирээзи артып каар. Ынчангаш кандыг-даа түңнел чок болур. Комплекстиг эмнээшкин алыр ужурлуг.

Адыг-оол Саая, Мөңгүн-Тайга кожуун:

—  Чүрээм аарыг кижи мен. Тывадан дашкаар эмчи бижидилгези-биле Крас­ноярск хоорайже бээр. А Новосибирск хоорайже квота берип болур бе?

Росси Кужугет:

— Чүрээ аарыг кижилер нарын кезиишкин азы эмнээшкин алыры-биле Красноярск, Новосибирск хоорайларже эмнедип турарын билир боор силер. Ол чүгле силерни эмнеп турар эмчиңерниң бижидилгезинден хамааржыр. Новосибирскиниң эмнелгези шаандан тура ажылдап келген улуг төптерниң бирээзи болгаш арга-дуржулгазы улуг, ынчангаш аарыг кижилер  ынаар чорук­саар. Крас­ноярск хоорайның чү­рек-дамырга ке­зиишкин кылыр төвү база       аажок улуг, арга-дуржулгазы бе­дээн төптерге хамааржып турар. Чурттуң Президентизи В. Путинниң даалгазы езугаар Россияда элээн хөй чүрек-дамыр төптери ажыттынган. Новосибирскиде эмнелгеже оочур хөй, бир чылда 16-17 муң кижиге кезиишкин кылып турар. Ында Урал, Ыраккы Востоктан аарыг кижилерни хүлээп ап турар. Ынчангаш оочуру узун болгаш манаары үр. Кезиишкин чугула негеттинер кижилерни олар боттары кыйгыртыптар, а кезиишкин херек чок болза, дың­надыптар болгаш кандыг эмнээшкин алырын айтып бээр.

Адыг-оол Саая, Мөңгүн-Тайга кожуун:

— Красноярск хоорайга кезиишкин соонда, чок болган кижилер барын дыңнаан болгаш сестип тур мен.

Росси Кужугет:

— Кайы-даа эмнелге черлеринде нарын таварылгалар черле турар. Чаңгыс кижи чугаа тарадыптарга, өскелери ону хөөдүп алгаш чоруй баары база бар. Хоойлу езугаар аарыг кижи каяа эмненирин боду билир. Ынчангаш Новосибирск хоорайже чоруксаар күзелиңер улуг болза, аңаа барып эмненири силерниң эргеңер болур.

Чойгана Кол, Тожу кожуун:

— Ыраккы Мөңгүн-Тайга, Тере-Хөл, Тожу кожуун­нарынга хан-дамыр, чү­­рек талазы-биле аарыг кижи берге байдалга таваржы бээр болза, санавиацияны кайы эмчи кыйгыртыр эргелигил?

Артур Дуктен-оол:

— Санавиацияны чүгле кожууннуң төп эмнелгезиниң улуг эмчизи кыйгыртыр эргелиг. Бир эвес сумуда  аарыг кижи бергедей бээр болза, участок эмнелгелериниң болгаш ФАП-тарның эмчи ажылдакчылары телефон дамчыштыр төп эмнелгениң улуг эмчилеринден консультацияны ап, чонга баштайгы дузаны чедирип турар. Бир эвес аарыг кижиниң байдалы нарын болза, төп эмнелгеже чедирер. Кожууннуң төп эмнелгезинге аарыг кижиге дуза чедирип шыдавас болза, эмчилерниң шиитпири езугаар сан­авиацияны кыйгыртыр апаар.

Ася Базыр-оол, Кызыл хоо­рай:

— Тываның Чазааның Айыткалында чон-биле чырыдыышкын ажылынга чалгааранчыг лекциялардан, багай шынарлыг үндүрген буклеттерден база хана солуннардан ойталааны дээре. Амгы үениң технологияларын, интернет шөлүн, телевидениени чөптүг ажыглаар. Ийи-чаңгыс эрткилээр акциялардан чайлап, «Кадык чүрек» дээн ышкаш тускай программаларны ажылдап кылыры чугула. Чонга чедирип турар ачы-дузаларны чаартып, ооң аңгы-аңгы хевирлерин калбартыры чугула. Дүүнгү хүннүң байдалы-биле ажылдаарын соксадыр деп айыткан. Тывага төп телевидениеге Елена Малышеваның “Кадыкшыл” дээн ышкаш теле-дамчыдылгаларны эрттирериниң аргазы бар бе?

Херелмаа Монгуш:

— Ийе, бис “Тыва” КТРК-биле дугуржулганы кылып турган бис. Ынчалза-даа ооң өртек-үне­зи аажок аар болган. Бир шакта — 150 муң рубль. Ындыг хевирлиг теле-дамчыдылгалар кылыр күзеливис-даа бар, амыдыралчы сценарийлеривис-даа белен.

Светлана Балчыр, “Шын” солуннуң харыысалгалыг сек­ретары:

— Бистиң солунувуста “Эмчиниң сүмези” деп рубрикавыс бар. Бижикчилеривис­тиң хөй кезии улуг назылыг кижилер.   Аныяандан тура улгаткыже чедир номчуп турар хоочун номчукчуларывыс бар. Оларның аразында аарыг кижилер бары билдингир. Инвалид-даа улустар эңмежок. Чижээ, мээң аарыым эмнеттинмес кижи-дир мен дээш боттарының кадыынче сагыш салбайн барган кижилер оларның аразында эвээш эвес. Эки сөс безин эм боор болгай. Эмчи бүрүзү айда бир катап номчукчуларывыска арга-сүмезин бээрин дилеп, кады ажылдаарынче кыйгырар-дыр мен.

Росси Кужугет:

— Интернет четкизиниң дугайында ТР-ниң Кадык камгалал яамызынга чугааны кылган бис. Интернетке келген айтырыглар, чагыгларны салырга аңаа модератор турар ужурлуг. Ынчангаш оларны бо чоокку  үеде томуй­лаар деп турар. Ында  аарыг бүрүзүнге аңгы-аңгы адырларны кылып каан. Ынчангаш бис чоннуң айтырыгларынга дорт харыылап, арга-сүмевисти кадып турар   апаар бис. Чурттакчы чон колдуунда интернет социал четкизинде «ВКонтакте» деп арынынче хөй кирер. Кол-ла чүве удур-дедир харылзаа-биле ажылдаары чугула. Чоннуң салыр айтырыглары колдуу дөмей болур. Ынчангаш бир кижи кадыг-бир айтырыгны салыптарга, ооң харыызын муң-муң кижи номчуп алыр.

Светлана Балчыр, “Шын” солуннуң харыысалгалыг сек­ретары:

— Телевидение көрбейн, радио дыңнавайн турар ко­жууннар бар болгай. Олар    чүгле “Шын” солунну дамчыштыр медээлерни, республикада, чуртта байдалды билип алыр. Ынчангаш бистиң айтырыгларывыска харыыларны ынак солунувус дамчыштыр чырыдарын дилээр-дир бис.

Херелмаа Монгуш:

— Бистиң төпке “Шын” солундан инсульт дугайында материалдар номчааш, хынадып алыры-биле кээп турар кижилерниң саны хөй. Телевидениеге “Ажык чугаа” дамчыдылгазынга, чылдың-на октябрь 29-та Бүгү-делегейниң инсультка удур хүнүнде респуб­ликаның чурттакчы чонунуң аразында чүрек-дамыр аарыгларын баш бурунгаар илередир,  эвээжедир сорулга-биле акция­ларны чылдың-на эрттирип, эмнелгелерде “ажык эжиктер” хүнүн эрттирери чаңчыл болган. Аңаа невролог, кардиолог эмчилер консультацияларны берип, лекцияларны эрттирип, санитар-чырыдыышкын материалдарын келген чонга тараткан. Ынчалза-даа бо аарыг дугайында чоннуң билиишкини ам-даа четче эвес. Ынчангаш номчукчунуң   үзел-бодалынга катчып, “Шын” солун-биле ам-даа сырый ажылдап, чырыдыышкын ажылын улам-на күштелдирер бис. 

Росси Кужугет:

— Бис албан черлеринге, организацияларже үнүүшкүннерни кылып, чүрек-дамыр аарыының айыылын тайылбырлып, ажылдакчыларның хан базыышкынын хынап турар бис. Хыналданың түңнелинде ажылдакчыларның 50 хуузунуң ханының базыышкыны бедик болур, оларның 25 хуузунуң оранчок улуг бооп турары дүвүрелди оттуруп турар. Бо шакта-даа инсульттап болур кижилер ышкажыл. РФ-тиң көргүзүглеринге бодаарга, рес­публиканың чурттакчы чонунуң  чурттаар назыны элээн (10 хар) кыска. Ынчангаш албан черлериниң, организацияларның удуртукчулары коллективиниң кадыы дээш сагыш човап, мындыг хемчеглерни удаа-дараа организас­тап турар болза, чү­рек-дамыр аарыгларын эге чадазында илередип, инсультту болдурбазының барымдаазы улуг. Кадык ажылдакчы дээрге-ле сагыш-бодалы чырык, бурунгаар базымныг, эки ажылдакчы-дыр.

Ася Базыр-оол, Кызыл хоорай:

— Чурттуң Президентизи Владимир Владимирович Путинниң саналы-биле келир чылды  Чүрек-дамыр аарыг­лары-биле демиселдиң чылы кылдыр чарлаанын билир бис. Чүрек-дамыр төвүнүң бо талазы-биле ажылдаар планы бар бе?

Росси Кужугет:

— Ийе, кончуг шын айтырыг-дыр. Ол талазы-биле ТР-ниң Кадык камгалал яамызынга келир чылдың  планнарын сайгарып, боттуг хемчеглер программазын ажылдап, чугаалашкан бис.

Солангы  Монгуш, Шагаан-Арыг хоорай:

— Чартыктаашкын деп аарыгның тыптып кээр чылдагааннары кандыгыл?

Херелмаа Монгуш:

— Хан базыышкыны улгадыр кол чылдагааннары: ук-ызыгуур салгап болур, ажыг,     үстүг чем чииринден, артык аар кил (олутпай болбайн, хөй шимченир болза эки). Ханының базыышкыны улгадып турар кижилер үргүлчү эмчилеп, оларның бижээн эмнерин өй-шаанда ижери чугула дээрзин утпас болза эки. Кандыг-даа аарыгларны эмнээриниң орнунга, баш удур хемчеглерни алыр болза, ону эмнээ­ри чиик, дээштиг болур. Кол-ла чүүл профилактика дээр­зи билдингир. Кижиниң кадыы – бодунуң холунда. Бо дүрүмнерни шыңгыы сагып чоруур болза, ол аарыгдан чайлап болур. 

Росси Кужугет:

— Чүрек-дамыр аарыг­ларының эң кол дайзыны – таакпылаашкын. Таакпылаар кижилерниң дамырының ишти кошкак, дүрген хирленир. Бир хүн бир таакпыны тыртарга, чурттаар назыны 1 шак эвээжеп турар, а 1 пачка таакпы тыртарга, 20 шак кызырлыр. Таакпы тырткаш, чуртталгаңарның каш хонуун кызырып ап турарын санап, бо багай чаңчылдан адырлып алырынче чүткүңер. Таакпы силерниң кадыыңарга, акша-төгерииңерге улуг когаралды чедирип турарын утпаңар.

 Херелмаа Монгуш:

— Таакпылаар кижилерниң чартыктай бээр барымдаазы кадык кижилерге бодаарга, 4,5 катап хөй. Олар чүгле бодунуң организминге когарал чедирип турар эвес, а чанында чурттап турар чоок кижилеринге, кады ажылдап турар өөрлеринге, кожаларынга база айыылды тургузар. Таакпылаар кижи шыңгыы бодангаш, багай чаңчылын каап­тар болза, 5 чыл болгаш ол кижиниң чартыктай бээр деп барымдаазы таакпылавас кижилер-биле деңнежи бээр. Чартыктап турар эр кижилерниң кол чылдагааны — арагалаашкын. Тывада ол чидиг айтырыгларның бирээ­зи. Мооң мурнунда ханының базыышкыны улгадып көрбээн, кили өйүнде кижилер хемчээл чок арага ишкенинден бо берге аарыгга таваржып турар.

Светлана Дачын-Хөө, Кызыл  хоорай:

— Чүрек аарыглыг кижилер Тываның кайы аржааннарынга кадыын быжыктырып ап болурул?

Росси Кужугет:

— Аржаан  реабилитация кылдыр санаттынар. Эмнелгеден үндүр бижиткен соонда бажыңынга олурар болза, ол эм­нээшкин болбас. Аарыг кижиниң эчизинге чедир эмненип алыр күзели бар болза, аржаанга кирерге мага-бодунуң күш-шыдалы катап тургустунуп, сегий бээр. Ынчалза-даа эмнээшкин соонда эмин эрттир идепкейжи апаар болза, ханының базыышкыны улгадып боор. Аржааннаар мурнунда хан базыышкынын өйлеп алыры күзенчиг. Аңаа кадыын быжыктырып чеде-даа бергеш, ижер эмнерин албан ижери чугула. Аржаанга кирген кижилер эм-шынарлыг аржаанда кирип турар мен дээш, эмчиниң бижип берген эмнерин ишпейн баар. Ооң уламындан ханының базыышкыны улгадып болур. Хан-дамыр аарыглары дээрге, хоочураан аарыглар болгаш ооң-биле бүдүн чуртталгазында демисежип кээр апаар. Чамдык таварылгаларда аарыг кижи: “Бо эмнерни ижерге, дөмей-ле ханымның базыышкыны батпас-тыр”— дээш, эмчиниң бижээн эмнерин ишпейн баар. Ол база меге билиишкин-дир. Кижи бүрүзүнүң аарыының байдалы, организми аңгы-аңгы болур. Эмчиге чыткаш, аарыг кижи хөй шимченмес болур, а эмчиден үнүп келгеш, бичии-даа аар ажыл кылыр болза, хан базыышкыны бедий бээр. Ынчангаш ижер эмнерниң доозазын таарыштырар ужурлуг. Ол талазы-биле эмнедип турар эмчизинге барып, консультацияны албан алыр херек.  

Альберт Ооржак, Чөөн-Хемчик кожуун:

— Чүрек аарыы-биле 3 дугаар бөлүктүң инвалиди эмнерин доктаамал ижип чоруп тургаш, дөмей-ле бир-ле черге баксырай бээп боор. “Дүрген дуза чедирер” машинаны чалаар апаар. Аңаа чеде бээрге, албан анализтер дужааттырар. Чамдыызы өртектиг болур.

Артур Дуктен-оол:

— Бистиң республикада инвалидтерге өртектиг анализтер чок. Медицина бүрүнү-биле халас. Күрүне магадылалынче кирбейн турар чамдык анализтер харын өртектиг, чартык өртээн-даа төлээри бар. Бир эвес инвалид кижиден өртек негээн таварылгада ТР-ниң Кадык камгалал яамызының 5-62-62 “изиг шугум” телефонунче долгаарын сүмелээр-дир мен.

Эгер-оол Куулар, Кызыл хоо­рай:

— Республиканың 1 дугаар эмнелгезинде томографтың дузазы-биле кижиниң бүгү мага-бодун долузу-биле шинчилеп болур. +ске УЗИ аппараттары-биле кижиниң мага-бодунда каракка илдикпес чүүлдерни томограф илередип эккээр, ол хире шыырак деп дыңнаан мен. Ооң өртек-үнези кайы хире ирги?

Артур Дуктен-оол:

— Дүрген дуза негеттинип турар аарыг кижилерге бо шинчилге халас болур. Инвалид кижилер, Ада-чурт дайынының киржикчилери дээш, оон-даа өске чиигелделер алыр ужурлуг чурттакчы чонга 50 хууга чедир чиигелделер көрдүнген. Бо шинчилгени чүгле эмнедип турар эмчиниң бижидилгези-биле эрттирер.

Айлана Белекпен, Эрзин кожуун:

— Инсульт эрттирген кижи кайы санаторийге дыштанып болурул?

Херелмаа Монгуш:

— Бистиң төпке эмнээшкин соонда, аарыг кижи ажылдап турар болза, боду бодун ажаап шыдаар болза, бистиң эмчилер «Серебрянка» санаторийинче улаштыр (төлевир чокка) кадыын быжыктырып алыры-биле чорудар. Аар дегген аарыг кижилерге (ында лифт-даа, аарыг кижилер-биле ажылдаар эмчи ажылдакчылары чогундан) оларның улаштыр кадыын быжыктырары болдунмас. Ол талазы-биле Тывада реабилитация төптери чок. Бо база нарын айтырыгларның бирээзи. Бистиң эмнелгеге аарыг кижи эмнээшкин алган соонда, ол дораан кадыын быжыктырары чугула. Бистиң талавыстан төптен үндүр бижиткен аарыг кижиниң участок терапевт эмчизиниң хайгааралынга турар кылдыр телефон дамчыштыр дыңнадыр бис. Республикага тускай реабилитация төптери турган болза, чартыктаашкын аар дегген, (чугаазы чок, хол, буду билинмес, угааны баксыраан) аарыг кижилер  улаштыр кадыын быжыктырып алыр аргалыг болур ийик. Аңаа невропатолог, психолог, кардиолог, логопед (чугаазын экижидер специалистер), ине-биле шиштеп эмнээр эмчилер дээш, оон-даа өске специалистер аарыг кижи-биле ажылдаар апаар. Ооң дериг-херексели бедик деңнелде турар ужурлуг. Бо дээрге ниитилелде тургустунуп келген чидиг айтырыгларның бирээзи-дир.

Росси Кужугет:

— Аарыг кижилер бодунуң кадыынга тоомча чогундан эмнелгеден үндүр бижиптерге, эмчиниң бижээн эмнерин сатпас, ону ишпес. Бис аарыг кижилерге аар өртектиг эм-таң биживейн турар бис. Аарыгны когун үзе эмнедип алыр күзел улуг болза, акша-төгерикти кайыын-даа тып ап болур болгай. Ол чоок кижилеринден, дөргүл-төрелдеринден база кол хамааржыр.

Артур Дуктен-оол:

— Чоокта чаа хуу   бүдү­­­рүл­­гениң удуртукчузу кээп чагыг киирген. Ол бүдүрүлгеде 30 ажылдакчы бар. Ол удуртукчу бодунуң коллективиниң кадыы дээш база олар аарып-аржывазын дээш сагыш човап турарын көргүзүп турары ол-дур. Шинчилге соонда аарыг кижилерни илередип, оларга канчаар эмненириниң бижидилгезин берген бис. Келир үеде болур чартыктаашкынны болдурбайн барганывыстың чижээ-дир. Улуг күрүне албан черлериниң удуртукчулары ажылдакчыларының кадыы дээш сагыш човаар болза, бистер улуг күзел-биле кады ажылдаар бис.

Херелмаа Монгуш:

— Аарыг кижини төптен үндүр бижип турда, дөргүл-төрелин, ажы-төлүн чалап, чугааны кылыр бис. Бир эвес бо аарыг аар дээпкен болза, ооң ижер эмнерин, чиир аъш-чемин, канчаар шимчедир, кандыг сула шимчээшкиннерни кылдыртырыл, кан­чаар чиигенирин оларга төптүң күш-культура специалис­тери, психологтар тайылбырлап бээр. Мооң мурнунда өг-бүлезинге аарыг кижилерни ажаап турбаан болгаш, чоок кижилери арга-дуржулга чок. Улуг назылыг кижилерниң угаанынга база дээп­кен боор, ынчангаш чамдык таварылгаларда чоок кижилерниң хамаарылга, кичээнгей чогундан 1,2 ай эрткенде база катап биске кээп турар аарыг кижилерниң саны эвээш эвес. Ол аажок хомуданчыг. Аарыг кижини ажаалга талазы-биле видеороликтерни кү­­зелдиг чоок кижилеринге флешкаларынга бижидип берип турар бис.

Кижи бүрүзү аныяандан тура, бодунуң кадыынга хумагалыг, чыл санында диспансеризацияны албан эртип, ындыг-даа хөй эвес дүрүмнерни бүгү назынында сагып чоруур болза, бо берге аарыгдан чайлап болур. Чеже-даа ук-ызыгуур салгап-даа келген аарыг болза, хөй шимченип, бир хүнде эвээш дизе, 5 километр чадаг кылаштаар ужурлуг. Бистиң салбырда чартык чыл бурунгаар   реабилитолог эмчилеривис санал киирген соонда, даң бажында сула шимчээшкиннерни 15 минута дургузунда кылып эгелээн бис. Ол дээрге чүгле хан-дамыр системазынга эвес, а сөөк аарыг­ларынга, артык кил немевезинге профилактика болур.

Күзелдиг удуртукчулар бар болза, бистиң реабилитолог эмчилеривис коллективтиң назы-хар аайы-биле тускай программаны тургузуп бээр. Бо аарыг кымга-даа дээп болур болгай. Ынчангаш арагалаар, таакпылаар багай чаңчылдардан ойталаары чугула. Аарыг кижилер бүгү назынында эмнерин үзүктел чок ижип, док­таамал эмчилээри кү­зенчиг. Эм бүрүзү кижиниң бир органын эмнеп, өскезинге хораны чедирип турар-даа болза, ону “килдеп” көөрге, ажыы хөй. Камнанып чоруур-ла болза, бо аарыгдан чайлап болур.  Инсульт дээрге шииткел эвес-тир. Амгы шагның медициназы чаң­гыс черге турбайн, бурунгаар хөгжүп турарын билир бис.

“2014 чылдың эгезинден тура төпке аар неврологтуг болгаш кардиологтуг каданнаашкыннарлыг 1,5 муң хире аарыг кижилер медицина дузазын алган. Ол дээр­ге бис­тиң улуг чедиишкинивис-тир. Бедик технологтуг дузаны ам респуб­ликадан ыравайн ап болур.

Редакциядан: бистиң чалалгавысты кичээнгейге ап, чай чок ажылдыг-даа болза, үени тып, «дорт харылзаага» киржип, хөй айтырыгларга чедингир харыыларны бергени дээш эмчилерге улуу-биле четтирдивис. Моон соңгаар кады ажылдажылгавыс уламчылаар дээрзинге бүзүреливис улуг.

«Шын» солуннуң бүгү номчукчуларының өмүнээзинден кел чоруур Чаа чыл-биле байыр чедип тур бис.

Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Альберт  ХОМУШКУНУҢ  тырттырган  чуруу. 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.