1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАЙГАМЧЫК СОЛУН ЧЫЛДАР

Россияга чылдың-на январь 25-те студенти­лер хүнүн байырлап турар. Студент чылдар – кижи бүрүзүнүң чуртталгазында эң-не онзагай, кайгамчык солун үелер. Амыдырал-чуртталганың агымы хай­­ныгып турар чылдар ол. Байырлал бү­дүүзүнде Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң агрономия салбырының 4-кү курсчузу, бурунгаар көрүштүг, идепкейжи, хөй-ниитичи студентилерниң бирээзи Белек-кыс Санчай-оолду номчукчуларывыска таныштырар-дыр бис.
 
Кырган-ачазын  салгап...
Белек-кыстың өскен-төрээн чери – Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорай. Үшкү класска өөренип тургаш, бичии кысчыгаш өг-бүле альбомун ажып көрүп орган. Ооң сонуургалын бир чурук хаара туткан. Ында делгем шөлде улуг трактор чанында бөдүүн ажылчын хеп кедип алган эр кижи турган. Авазындан айтырарга, Белек-кыстың агроном кырган-ачазы Шойюр-оол Түлүшович Санчай-оол болган. “Агроном – республиканың төнчү чок шөлдеринге элбек тараа тарыыр ажыл-ишти башкарып, чонун чемгерип чоруур кижи-дир. Ынчангаш кырган-ачаңга чоргаарланып чор, уруум” – деп, авазы чугаалаан. Авазының ол чагыг сөстери Белек-кыстың келир үеде мергежил шилип алырынга салдарлыг болган. Ынчалдыр Шойюр-оол Түлүшович боду безин билбейн уйнуунга мергежилин дамчытканы ол. Школачы чылдарында Белек-кыстың агроном болур күзели улам күштелген. Ногаанчыдылга ажылдарынга идепкейлиг киржип, янзы-бүрү өңнүг чечектерни тарып, күш-ажылының үре-түңнелин четтикпейн манаар турган.
 
Бирги башкылары
2014 чылда агроном болур күзелин боттандырып, Белек-кыс ТКУ-нуң агрономия салбырының бирги курсчузу апарган. Ол Ты­ваның хөрзүнүнүң бирги шин­чилекчилери, кафедраның үндезилекчи башкылары Владимир Дамбаевич биле Ольга Александровна Назын-оолдар-биле ажылдаан чылдарын улуг аас-кежик деп санап чоруур. Эрткен чылын баштайгы хөрзүн шинчилекчилеринге тураскааткан мемориалдыг самбыраның байырлыг ажыдыышкынынга киришкени аныяк студентиге улуг чоргаарал болган. 
 
Үзел-соруу кызыгаар чок
Белек-кыс — Бүгү-российжи, республика чергелиг эртем-практиктиг конференциялар, олимпиадалар, мөөрейлер, фестивальдарның идепкейлиг киржикчизи, хоочуннарга болгаш арга-шинээ кызыгаарлаттынган уругларга ачы-дузазын чедирип чоруур энерел сеткилдиг волонтерларның бирээзи.
Агрономия салбырының кол сорулгазы – тыва сорттуг үрезиннерни сайзырадыры. Тывага горчица болгаш редька өстүрериниң талазы-биле диплом ажылын кылып турар. Бир эвес республикага студент кыстың төлевилели амыдыралда боттаны бээр болза, кандыг-даа химиктиг холуксаа чок, чемге ажыглаар эки шынарлыг горчицаны, редька үзүн бүдүрери планаттынып турар. Бо үнүштер эм шынарлыг болгаш, кадыкшылга дыка ажыктыг. 
Ол бүгү күзел, сорулгазын боттандырары-биле технолог азы эколог мергежилди немей чедип ап, Россияның бир дээ­ди өөредилге чериниң магис­тратуразын доозар сорулганы салган. Технолог мергежилди чедип алгаш, үстүнде айыттынган төлевилелин амыдыралга боттандырып, арат ажыл-агыйын ажыдып ап болур. Эколог мергежилди шилип алгаш, хоорайның эң нарын айтырыгларының бирээзи хөө кара ышты арыглаар талазы-биле аргаларны тып болур. Тываның келир үеде экологтуг байдалы студент кысты дүвүредип турары илдең. Белек-кыс бүгү талазы-биле чепсегленири-биле өске регионнарның арга-дуржулгазын өөренип эгелээн.
 
Хөй-ниити  чуртталга  бажыңында
Бирги курска өөренип кирип алгаш, хөй-ниити чуртталга бажыңының бир өрээлинге 3 уруг чурттап эгелээн. Үр-даа үе эртпээнде олар найыралдажып, чарылбас өңнүктер апарганнар. Үшкү каътты долузу-биле көдээ ажыл-агый салбырының студентилери ээлээн. Чем кылыр өрээлге оочурлап аъш-чем кылырын студент бүрүзү билир. Кожууннардан кайы-бирээзиниң ада-иези дириг хой чорудуп бергенде, ол хүн оларга улуг байырлал дег болур. Бир дем-биле хоюн өзеп, ишти-хырнын аштап, чаагай амданныг кара мүннү бүдүн салбыр чооглап турарын бодап кээрге, дыка солун. Стипендия алган хүнүнде уруглар окташкаш, 30 дугаарлыг ГАЗ-ельдиң төнчү доктаамында РПС баазазындан хааржак-хааржаа-биле аъш-чемни саттынып алыры чаңчыл апарган. 
 
Кожууннардан  деткимче
Төрээн чуртунга өөренири чиик деп чүүлдү бистиң студентилеривис эки билир, чүге дизе оларга найысылалда дөргүл-төрели-даа дузалажыптар. Оон аңгыда кожуун чагыргаларының студентилери-биле ужуражыр чаагай чаңчылы база бар болгай. Ол ынчан кожуун чагыргазының төлээлери аныяк чаңгыс чер-чурттугларынга арга-сүмезин кадып, соцпакет деп адаарывыс деткимчени көргүзүп турар. 
Тергиин өөредилгелиг студент бүрүзү стипендия алыр. Ынчангаш олар ону чедип алыры-биле кызымаккай өөренип, университеттиң хөй-ниити амыдыралынга идепкейлиг киржип турар. Оон аңгыда онза шылгараан студентилерге РФ-тиң Күрүне Думазының депутады Лариса Шойгу, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол, ТКУ-нуң ректору Ольга Хомушку оларның стипендияларын тыпсып турары – оларга улуг моральдыг болгаш материалдыг деткимче, бурун­гаар чүткүүрүнге идиг бериишкин.
 
Ректорнуң балы
Чылдың-на январь 25-те студентилерге ректорнуң балын эрттирип турар. Бо чылын база Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга студентилер Татьяна хүнүн байырлаарлар. Аңаа уруглар чараш платьелерин, оолдар смокингилерин кеткеш, вальска долганырлар. Белек-кыс база чаңгыс курсчулары-биле аңаа киржип, байырлаар. Студентилер байырлалынга “Тергиин доозукчу” деп университет чергелиг болгаш Россия чергелиг аныяктарның бизнес-төлевилелдериниң мөөрейлеринге шылгараан оолдар, кыстарны шаңнап-мактаар. Кордакчыларның аразында бо чүүлдүң маадыры база бар. Ынчангаш аңаа тиилелгени чедип алырын күзедим.
 
Мергежилинге  ынак
Белек-кыс өөренип турар эртеминиң, башкыларының, төлевилелдериниң, планнары­ның дугайында чугаалап ора, карактарында оттар хып турарын эскердим. Шилип алган мергежилинге ынак дээрзи оон-на көскү. Ооң сеткил-хөөнү, хей-аъды бедик, бодунуң сорулгаларын чедип алыр дээш, бүгү-ле күжүн салырынга белен, быжыг тура-соруктуг, изиг чүткүлдүг. Аныяк кыстың чаа дидим эгелээшкиннери кезээде чедиишкинниг болурун күзедим. 
Россияның аңгы-аңгы хоорайларында өөренип турар база Тываның шупту студентилеринге Татьяна хүнүн таварыштыр изиг байыр. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.