1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАМГАЛААРЫ - ХҮНДҮЛЭЭРИ-ДИР

Кижиниң эргелерин камгалаар хүннү бүгү делегейге чыл­дың-на декабрь 10-да демдеглеп эрттирип турар. Чүге дээрге Каттышкан Нациялар Организациязының Чиңгине Ассамблеязы 1948 чыл­дың декабрь 10-да Кижиниң эрге­лерин камгалаар бүгү-ниити декларациязын хүлээп алган. А 1950 чылда Каттышкан Нациялар Организациязының Чиңгине Ассамблеязы 423 (V) резолюцияны хүлээп ап, декабрь 10-ну Кижиниң эрге­лерин камгалаар хүн кыл­дыр демдеглеп эрттирерин КНО-нуң кежигүннери шупту күрүнелерге саналдаан. 
Кижиниң эргелерин камгалаар хүн чылдың-на кандыг-бир кыйгырыг-биле эртип келген. 2016 чылда кыйгырыг «Кайы бир кижиниң эргелери дээш бөгүн демисеш!» Кижиниң эргелерин камгалаар бүгү-ниити декларациязының кижи бүрүзү кижиниң эргелерин камгалаар дээш демисежир ужурлуг деп чүүлүнге бо кыйгырыг үндезилеттинген. 2016 чылда иелерниң, уругларның, инвалидтерниң, биче буурай чоннарның, мигрантыларның дээш өскелерниң-даа эргелерин камгалаарынга кижи бүрүзү идепкейлиг киржиринче кыйгырып турар.
Кижиниң эргелерин камгалаарының хүнүн чуртувуста, эң ылаңгыя бистиң рес­публикада, калбаа-биле эрттирбейн турар-даа болза, Россияның хамаатызының хууда эрге-ажыының камгалалы ниитизи-биле экижээн деп чугаалап болур. 
Хамаатыларның эрге-ажыын камга­лаар талазы-биле Республи­каның хөй-ниити организациязы Августа Переляеваның идепкейлиг чоруунуң ачызында элээн хөй чылдар дургузунда ажылдап турар. Бо хөй-ниити организациязының кежигүннери шоолуг хөй эвес, ооң составы доктаамал эвес-даа болза, ортумаа-биле чылда 400-500 хире кижилерге, колдуунда инвалидтерге, назы-хары улуг, назы четпээн уругларга, чединмес амыдыралдыг өг-бүлелерге юридиктиг дузаны чедирип турар. Ол дуза дээрге юридиктиг тайылбырлар, документилерни шын тургузарынга дузалаары, чамдык таварылгаларда судтарга оларның эрге-ажыын камгалаары. Тывада ат-сураа алгыг бо хөй-ниити организациязы «Сеңээ дузаладывыс – сен өске кижиге дузалаш» деп принциптиг ажылдап турар. Кайы-бир айтырыг талазы-биле дузаны алган кижи билир чүүлүн өске кижиге тайылбырлап, бодунуң эрге-ажыын камгалаарынга арга-сүмезин кадып болурун Августа Николаевна кол чүүл деп санап турар. 
Кижилерниң эрге-ажыын камгалаарынга улуг үлүүн киирип келгени дээш, Тыва Республиканың Иштики херектер яамызының Хөй-ниити чөвүлелиниң кежигүнү Августа Переляеваны Россияның Иштики херектер яамызының «Кады ажылдажылга дээш» деп хөрек демдээ-биле шаңнаан. Августа Николаевна Переляева биле юрист Марина Иннокентиевна Суханова хоругдалда кижилерниң конститустуг эргелерин сагып турарының хөй-ниити хайгааралының комиссиязының кежигүннери. Бо хөй-ниити организацияда олар 2 хуусаа дургузунда ажылдап келгеннер, оларны 3-кү хуусаага арттырар дээш, документилерни амгы үеде белеткеп турар.
Күрүне ачы-дузазы чедирериниң хөй функциялыг төптерин ажытканы хамаатыларның эрге-ажыктарын камгалаар хөй-ниити организациязынга база ажыктыг болган. Юридиктиг дуза херек апарган кижилерни Августа Переляева Кызыл хоорайның Кечил-оол кудумчузунда дугаары 7 «б» бажыңда хөй функциялыг төпте хүлээп ап турар апарган.
Хамаатыларның хууда эрге-ажыктарын камгалаар талазы-биле ажыл бистиң республиканың эрге-чагырга, суд, прокуратура органнарында сөөлгү чылдарда элээн экижээнин массалыг информация чепсектеринге үнген медээлер бадыткап турар. 
Районнар аразының «Кызыл» прокуратуразынче хамааты билдириишкин киирген. Эмнедир черинге чедир болгаш оон дедир келириниң орук чарыгдалдарын төлеп бээринден республиканың Кадык камгалал яамызы ойталаанынга ол хомудаан. Хамаатының хомудалының чылдагааннарын прокуратура ажылдакчылары сайгарып көргеш, ооң негелделери хоойлуга дүгжүп турар деп түңнелди үндүргеннер. Районнар аразының «Кызыл» прокуратуразының негелдези-биле республиканың Кадык камгалал яамызы хамаатыга орукка чораанының чарыгдалдарын төлеп бээр дугайында шиитпирни суд хүлээп алган. 
Кызыл-Мажалык суурга болгаш Ак-Довурак хоорайга чер ажыглалының база тудуг чорударының дугайында медээлерни ук черлерде администрацияларның албан езу интернет сайтыларынга киирбейн турганы ол албан черлериниң ажыл-чорудулгазының дугайында медээлер билип алырынга хамаатыларның эргелерин кызагдааны деп Барыын-Хемчик кожуун прокуратуразы илереткен. Кожууннуң удуртулгазынга бо талазы-биле сагындырыгны берген.
Кижилер аразында медээлер солчур, үзел-бодалдарын хостуг илередир, бот-боттарынга хүндүткелдиг боорунуң девискээри интернет болгу дег. Бир эвес интернетте тыва дыл кырында медээлерни алыр болза, интернетте өске кижилерге хүндүткел чогунуң, оларның эрге-ажыын тооп көрбезиниң чижектери кайы хөй. Кижилерниң ат-сывын тода адап, оларның чуруктарын көргүзүп, эки-баък сөглеп турар таварылгалар эңдерик. Интернетке баък көрдүрген кижилерниң билдириишкиннери-биле ындыг таварылгаларны хоойлу-дүрүм органнары истеп турар. 
Россия хамаатызының эрге-ажыктарын тооп көрбес чүүлдерниң чижектерин Кызыл хоорайдан база көрүп болур бис. Ол хамыктың мурнунда инвалид кижилерниң эрге-ажыктарынга хамааржыр. РФ-тиң Чазааның 2008 чылдың ноябрь 17-де бадылаан айтыышкыны-биле «Доступная среда» деп программаны бадылаан. Ол программа езугаар кылаштап албас, тергелиг инвалидтер шимчээринге, садыглар, эмнелгелер, албан-организа­циялар дээш өске-даа черлерже оларның үнер-киреринге таарымчалыг тускай аңгы эжиктерни, пандустарны тудар ужурлуг. Кызыл хоорайның оруктарында, бажың-балгатче кирер черлерде туттунган пандустарның хөй кезииниң шынары оларны тударының негелделеринге дүүшпези каракка көзүлдүр-ле илдең. 
Кижиниң эргелирин камгалаары — ону хүндүлээри-дир деп, Каттышкан Нациялар Организациязының Чиңгине секретары ПА Ги Мун бо чидиг айтырыгны сайгарып турган КНО-нуң хуралдарының бирээзинге чугаалаан. Ол, шынап-ла, ындыг. Кижиниң эргелерин камгалаары ону хүндүлээри-дир. Ооң баштайгы им-демдектери бистиң респуликавыста бары база өөрүнчүг.
Шаңгыр-оол МОНГУШ.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.