1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАМГАЛАЛ КҮШТЕРИНДЕ

«Армата» чүден эгелээнил…

Май 9-туң Кызыл Шөлге болуп эрткен шериг парадының шириин, сүрлүг,  чыккыладыр базып эрткен чыскаалында даштыкы-даа, иштики-даа шериг специалистериниң караанга өйдүгүп, сагыжынга  хептелип арткан чүүл – «Армата» деп платформаның баа­зазынга тургускан Т-14 деп танк. Германияның «Штерн» солуннуң бижээни-биле, күчүлүг ССРЭ дүшкенден бээр чээрби чыл эрткенде, российжи чепсектиг күштерде бир дугаар көстүп келген чаа чепсек боорда, делегейниң өске чурттарының шериг чепсээн он-он чылдар соңгаар кылдыр артынга каап­кан танк болур. Америкадан хайгааракчыларның бодалы-биле, амгы үеде делегейге көстүп көрбээн шериг чепсээ чогааттынган. Бо танк дуга­йында мактал шынга дүгжүп турар, ынчалза-даа ол танкыны бүдүрерде, шаптараазыннар хөй болган. Танкыны кылып турган «Урал вагон завод» биле Россияның амгы шериг удуртулгазының бир демниг туружу эвес болза, тус танк «чырык» көрбес ийик.

«Урал вагон  завод» шыдаан

1970 чылдан бээр бүгү чурттар өске танкыларга дөмейлешпес, көңгүс чаа хевирниң танкызын чогаадыр дээш ажылдап эгелей берген турган. Россияга үш аңгы конструкторлар бөлүктери  боттарының ажылдарын көргүзерге, Харьковтуң эң чедимче чок, Ленинградтың багай эвес, Нижний Тагилдиң конструкторларының төле­ви­лелин шериг специалис­тери хүлээп алган. Ынчалза-даа Россияның шериг күштериниң сайыдынга Анатолий Сердю­ковтуң келгени-биле бүгү чүве өскерилген: 2010 чылдың апрельде  сайыттың оралакчызы Владимир Поповкин «195 дугаарлыг объектиниң үези  эрткени-биле» акшаландырбас дээн шиитпирни үндүрген. «Урал вагон тудугнуң» танк бүдүрүкчүлериниң бодалын илередип, оларның мурнундан  Свердловск облазының үлетпүр болгаш эртем сайыды Александр Петров: «Камгалал яамы­зы акшаландырбас-даа болза, «195 дугаарлыг объектиниң» тудуун ара кагбас бис»—деп медеглээн.  Ындыг болган-даа. Тан­­кы­ның чогаадыкчылары шериг специалистерниң негелделерин сагып, арга-сүмезин бүдүү ап тургаш, чажыды-биле төлевилелди каш чылдар иштинде кылып келгеннер. Камгалал яамызының удуртукчузу солушкан соонда, чаа хевирниң танкызын чогаадыр ажылды уламчылаар деткимчени алгаш, АКШ, Германия болгаш Кыдаттың кылып чадап кааны «объект 195»-тиң баазазынга үшкү салгалдың эң баштайгы чаа хевирниң танкызы Т-14-тү кылып шыдааннар (чамдыктары ук танкыны бешки салгалдың деп турары шын эвес, дайын соонда ийиги салгалдың танкылары-биле бүгү чурттар чепсег­ленген) деп, «Московский комсомолец» солун бижип турар.

Чаңгыс  платформага – 30

«Армата» дээрге чогум танкының боду эвес, ону тургузуп салган платформаны ынча деп адаар. Танк-14-тен аңгыда, көвүрүг салыр техниканы, аар огнеметту, гаубица дээн ышкаш 30 ажыг шериг техниказының «буттары» кылдыр чогааткан аар илчирбелиг дугуйлуг платформа болур. Эң-не кол улуг өскерилге шассизинде. Аар чүък техниказының илчирбезинге алды каток турган болза, ам чеди кылдыр өскерткен. Ол чорук ук платформаны моондактарны торлуш дивес эртер, шимченгир, дүрген чоруктуг болдурган. Үжен ажыг бронетехника чаңгыс майыктың платформазынга турарга, шериг машина бүрүзүнге платформа чогаатпас, ооң техниктиг хандырылгазынга аңгы-аңгы артык кезектер хереглеттинмес болгаш миллиард-миллиард акшаны камнап ап болур. Сөөлгү 30 чылдарда бир дугаар делегейде танкыларның куяк демиринден 15 катап быжыг бронялыг, күчүлүг техника көстүп келген. “Афганит» дээр камгалал сис­темазы бир секундада 1700 метр скоростуг снарядты дозуп шыдаар, чоокку үеде мырыңай 3000 метр дүрген кел чоруур снарядты дозар «Заслон» деп камгалалдыг апаар. Миналарны танып билир, оларны айыыл чок кылыптар аргалыг техника-дыр.

Чаа танк-14

Өөрүнчүг болгаш онзагай чүүл – чаа танк-14-түң бүгү херекселдери чүгле чурт бүдүрүлгезинге кылган чүүл­дер-биле четчелеттингени.Чи­жээ, куяк (броня) ок-чепсек өттүр дегбес, камгалал, кылын каң  бүдүрүп турар  азы танкыларга үгер-боолар бүдүрүп турар чер бистиң чуртта чок  болганындан ол бүгү ажылды куруг черден тургузуп келгенин демдеглезе эки. Оон-даа өске бергедээшкиннер турза-даа, танк-14 бүрүнү-биле российжи танк болуп турар. Танкының эки­пажы үш кижи, шериг машинаның мурнуку талазында бронекапсула дээр кайы-даа таладан боо­лаарга, ок дегбес, камгалалдыг тускай черге орар. Ок-чемзек шыгжаар чери аңгы – башнязында кылып каан. Мурнуку кезээ танкыга удур хал­даашкын кылыр дээш ужугуп орар кандыг-даа хевирниң снарядтарын чок кылып кааптар  камгалалдыг. Дорту-биле чугаалаар болза, ук танк ракета болгаш снаряд боолаашкынынга удур камгаланыр шыдалдыг машина. Хааг­лыг байдалда тургаш, өске экипажтың дайынчылары-биле болгаш штаб командирлери-биле бар медээлерниң солчулгазын чорудуп болур. Ооң медээ-башкарылга  системазы  автоматчыткан камгалалдыг болгаш амгы шагның эң дээре дээн ат-сураглыг «Апач» деп вертолетка безин алдырбайн барып болур күчүлүг. Ында самолетта ышкаш, черде 40 хире, агаарда 25 хире караны тыптар аргалыг, 360 градус долгандыр бүгү байдалды хайгааралга тудар, ооң мурнунда туруп көрбээн радарны тургус­кан. Дыка ыракта азы чоокта турар объектини дүне-хүндүс азы бүргег-даа дивейн, чыыра тудуп эккелгеш, бүгү характеристиказын көргүзүп хынааш, түңнептер  херекселди база салган. Мурнуку чылдарның танкыларынга снаряд дээптерге, аңаа бар турган ок-чепсек база часты бээрге, солдаттар бо-ла балыгладыптар азы чок боор    турган    болза, ам ону айыыл чок кылдыр аңгылап каан. Амдыызында бо танк шенелде хыналданы эртип турар болгаш чоокку үеде ону калбаа-биле бүдүрүп үндүрер ажылдар эгелээр.

«Бумеранг»

Россияның шериг камгалалында база бир чаа чүүл – «Бумеранг» дээр дайынчы машина (БТР). Чадаг шеригни дайын шөлүнге чедирер  бедик, улуг дугуйларлыг куяк каң-биле камгалаттынган шериг машинаның солдаттар үне халчыр эжиктери ийи кыдыынга турган болза, чаа машинада артында салган.  Афган болгаш чечен дайыннарынга российжи бронетехниканың өлүмнүг чери турган миналар частыышкыннарындан камгалалды күштелдиргенинден «Бумеранг» солдаттарның амы-тынын камгалаар аргалыг кылдыр чедимчелиг чогааткан дайынчы машина бооп турар.

«Коалиция»

Боду шимчеп чоруур ортумак деңнелдиг үгер-бооларга хамааржыр (САУ) «Коалиция» деп гаубица ооң мурнунда шериг чепсеглениишкининге турган «Мста» биле «Акацияны» солуур чаа техника болур. Үгер-боо 60 км чедир ырадыр боо­лаар шынарлыг. Мурнуку турган өөрүнден ийи катап ырак хемчээлге адар болуп турары ол. Дайынчы чепсектиң тонак кезии улуг башня иштинде, 70 снаряд- биле четчелеттинген. Үгер-боо бир минута дургузунда 15 адыышкынны кылыр. Сураг­лыг «Град» азы «Ураган» дээр реак­тивтиг комплекстиң от-көс бүлгүртүр дааштаашкынындан дудак чок дүрген, үзүктел чок кээр аргалыг болгаш айыткан караны часпас адар. Адып турар снарядтарының аразы 15 секунда болганда, узут­каар ужурлуг объектизинге хары угда дээр.

Путинниң  «чажыды»

Бо бүгү чаа шериг техника Россияның камгалал чепсектериниң эң тергииннери деп санадып турган  5 күчүлүг техниказы болур: реактивтиг хыдыкчы СУ-45, атомнуг эвес, суг адаанга чоруур хеме «Амур», танк-90, корабльдерге удур ракета «П-900» «Оникс» болгаш торпеда 53-63 деп ок-чепсекке немешкени ол. Ын­­чангаш май 9-туң шериг чыскаалының соонда даштыкы солуннарга «Путин кайгамчык чаа шериг чепсээн үндүр сөөртүп эккелген» деп бижип турары таварылга эвес. Май 13-те Новосибирскиде  Раевский деп шериг полигонунга «Уран» деп роботтар башкарар техниканың шенелде-көргүзүглери эрткен.Адар-боолаар, миналар тывар дээш ыракта камгалалдыг черден хайгаарап турар командирлерниң дужаалын күү­­седир азы дисплейден көрүп алгаш, кнопка базар робот-танк шылгалданы эртип шыдаан. Делегейниң шериг камгалалынга 60-70 чылдардан бээр көстүп көрбээн  чаа, эде чепсегле­ниишкинни Россия чоруткан-дыр деп, «Франц-Пресс» солун би­жээн. “Курганец-25», «Ярс» дээн ышкаш чаа шериг машиналарны адаптарга-ла, азы бир метр кылын каң демирни өттүр адыптар снаряд чогааттынган дээрге-ле, Россия шериг күжү-биле ССРЭ үезиндеги шыдал-күчүзүнге эглип келгенин чугаа­лап болур.

Тодуг, хептиг, чепсектиг

Май 15-те В.Путин чурттуң камгалал күштериниң  удуртукчулары-биле ужурашкаш, хуралды эрттирген. Президент Кызыл Шөлге эрткен парадка киириштирген шериг техниканы камгалал адырының заводтарынга  калбаа-биле үндүрүп эгелээр сорулганы салып, да­йынчы камгалалдың хайгааралын чорудар ракетчиктерниң дөрт полугун тургузарын медег­лээн. Ол ышкаш келир үениң солдадының формазы – «Ратник» деп шериг комплектизи-биле солдаттарны хандырып эгелээрин дааскан. Солдаттарның ол хевинде  аңаа дузалыг: адыгжы, камгалакчы, хайгыылчы, харылзаачы дээш, он хире аңгы системаны ында  киирген.

Ол-ла хуралга чурттуң баш­тыңчызы Россияның чадаг шерииниң техниказын чаа арындан эгелеп «бижиирин» – эрги шериг техниканы дөгерезин чаа машиналар-биле солуурун айыткан. Ол сорулга-биле шериг кезектеринге, чурттуң  камгалал заводтарынга ажылдаар тускай солдат роталарны  тургузар. 2014 чылда 87 муң  шериг командирлер чурттаар чаа бажыңнар-биле хандыртынган. Российжи Армияда болуп турар бо-ла бүгү өскерлиишкиннер, российжи сол­даттар тодуг, идик-хеп-биле хандыртынганындан аңгыда, чурт камгалалынче үнүп турар акша-хөреңги халас барбаанын чонга көргүзүп турар деп, В.Путин демдеглээн.

Бүгү чоннуң байырлалы

Президент Путин ол хуралга шериг баштыңчыларынга:  «Эки ажыл кылдынган-дыр» — деп чугаалаан. «Чурттуң бирги удуртукчузунуң ол мактал сөстери каш-каш он чылдар иштинде шериг камгалал күштериниң албан чери эки ажылдаан деп үнелелди дыңнаваан деп болур ховар дыңналыр өөрүшкү-дүр» — деп, бир шериг корреспондентиниң төп телеканалга чугаалаанын номчукчу дыңнаан боор. Ам бис­тер чүге ол дээш өөрүүр бис дээрге, Сергей Күжүгетович Шойгунуң удурткан яамызы болганда, чаңгыс чер-чурттуувус эки ажыл­дап чоруур-дур. Россияда чурттап турар 146 млн. 267 муң. 288 кижилерниң аразындан Россияның шериг камгалал күштериниң сайыды болур дээрге, эң ховар дээн улуг кежик-тир. Ынчангаш Тываның чону Россияның Маадыры, алдарлыг чаңгыс чер-чурттуунуң юбилейин бүгү чоннуң ба­йырлалы кылдыр хүлээп алган. Сергей Шойгу боду база чеже-даа чай чок болза,  төрээн черин, төрел чонун эргип келгени ада-өгбезиниң чуртунга, чонунга хүндүткелди көргүскениниң бадыткалы-дыр. Оон артык кижизиг мөзү-шынарның бедик илередии кайда боор, шынап-ла, шыдаар-дыр, чоргааранчыг- дыр.

Төп солуннардан Галина Маспык-оол белеткээн.

Чуруктарны Интернеттен алган.

«Шын» №60 2015 чылдың июнь 4

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.