1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"КАРАК ЧАЖЫ ТӨКТҮП КЭЭР-ДИР"

«Шынга» парлаан соонда, кандыг хемчеглер алдынганыл?

2016 чылдың сентябрь 1-де үнген «Шын» солунга бистиң корреспондентивис «Өрт айыылы» деп улуг дүвүрелди оттурган материалды бижээн. Ында бижип турары-биле алырга, Кызыл хоорайның Красноар­мейская кудумчузунуң 79 дугаар бажыңынга август 27-де дүнекиниң 2 шак үезинде өрт айыы­лы болган. 
Дүне када өрттенип турган бажыңны ол кудумчу-биле эртип бар чораан улус көрүп кааш-ла: «Дүрген үнүңер ат болдуңар-ла» — деп соңгаларын соктап тургаш удуп чыткан улустарны оттургаш, үндүрген. Бо бажыңның дужунда өрт чериниң камгалакчылары өөскүп бар чыткан өрттү шалыпкыны-биле өжүргеннер.
Өрттенген соонда, ол бажыңга кижи чурттаар арга чок апарган. Серизиниң чартыы өрттенип калган болгаш, дээвиири бустур четкен, чырык чок, назы четпээн бичии уруглар база бар. Бажыңга улуг улус боттары безин чурттаары коргунчуг. Мында, шынап-ла, байдал нарын.
Найысылалдың төвүнде беш аал чурттаар чаңгыс каът бажыңны 1936 чылда туткан. 2014 чылда чаа бажыңнарже көжүрер дээш, «Ваш дом будет расселен в 2015  году» деп бижикти ханазынга  кадап каан. Ол хирезинде үстүкү албан черинде даргалар: «Силерни 2017 чылда көжүрер» — деп чугаалаан. Мындыг коргунчуг байдалда, бустур четкен бажыңның чурттакчылары каш чыл улаштыр дилег бижик киирип келгеннер. Тодаргай харыы ам-даа чок деп чурттакчылар боттары чугаалап турар. 
Бо эрги бажыңда хөй-даа эвес, 5 өг-бүле чурттап турар. Чылдан чылче кызып, кылайып тургаш, эрги бажыңын чылыглап, септеп ап-ла турган. Ынчап турда-ла, ам мырыңай чартыы өрттенип калган. Ханалардан, шаладан үрүп кээри даштын-биле дөмей. Өрт соонда печканы одаарга, анаа хөмүрерип калган чыдар, ынчангаш девидевес арга чок. 
Олар бажыңы өрттенген соонда, дараазында хүн Кызыл хоорайның чагыргазынга дораан барганнар. Ында ажылдап орар аныяк специалистер огулуг харыы-даа берип шыдаваан. Ам канчаар, чурттаар бажың чок улус анаа кайгап орар эвес, улаштыр-ла үстүнде удуртукчуларга бижимел-биле дилегни кииргеннер. Түңнел чок.
2016 чылдың сентябрь айда соңгул­далар болур деп турда, хоорайның бажың айтырыы харыылап турар даргалары хоозун аазаашкыннарны чедер болгаш артар кылдыр берген. Олар бир бажыңны септеп турар, ынаар силерни көжүрер бис деп соок кыш келгижеге чедир чугаалап келгеннер. 
 Бир чамдык даргалар ол бажыңга хамаарыштыр комиссия тургускаш, септээр бис деп база аазап турганнар, бир чамдыктары кижи чурттаар арга чок бажың-дыр, канчап харын чурттап турар улус силер деп-даа турган.
«Мындыг берге байдалга таваржы бээривиске, хоорай чагыргазында бо хүннерге чедир херекке алыр улус чок-тур. Ам бажыңывыстың соогунга шыдашпайн, хүндүс хөй-ниитиниң чемненир черлеринге чыннып, школачы уругларның онаал­газын кылдыртып, кежээ дүжүп кээрге эш-өөрнүң, ырак-чоок дөргүл-төрелдиң бажыңынга кыстынып хонуп алыр-дыр бис.  Чыккылама кончуг сооктар үезинде чежеге чедир бажыңнар кезип келир бис,  бажың-балгат хөлезилеп чурттаар арга-шинек бар эвес  деп бодап кээрге, карак чажы чайгаар-ла төктүп келир-дир» — деп, бажыңның бүгү чурттакчылары хомудап чугаалап турар. 
«Ам мырыңай кандыг-даа арга чогундан Тыва Республиканың Чазааның сайтызынче фото-чуруктарлыг бижимел ди­лээвисти киирип, республиканың удуртур органнарындан биске тодаргай  харыыны берип, дузалаарын дилеп  тур бис» – деп, ол бажыңның чурттакчылары чугааладылар.
Ася Тюлюш. 
Авторнуң тырттырган чуруу: Өрттенген бажыңның амгы үеде байдалы.
 

 

ЯДАРААРЫНЫҢ ЧЫЛДАГААНЫ
Кызыл хоорайның төп кезээниң чурттакчыларының хөй кезииниң чунар чери №2 чунар-бажың-на болгай. Мен найысылалга төрүттүнген, маңаа бүгү назынымда чурттап келген болгаш, чунар черим база-ла бо чунар-бажың. Ынчангаш аңаа мээң, улуг кижиниң, хамаарылгам бир аңгы болбайн канчаар.
Бустаныр черни 15-20 чыл бурунгаар электри күжү-биле изидер кылып кагды, ол кончуг эки. Ынчалза-даа мындыг багай чүүл бар, электриктеп ажылдап чораан болгаш, ону билир мен. Бустаныр черни изидер электротеннерни реле дамчыштыр кожуп кагбаан, ынчангаш электротеннер бүгү күжү-биле болгаш үзүк чокка изи­дип кээр. Чамдык кижилер ооң эмин эрттир изиинге шыдажып чадап кааш, чунар-бажыңның ажылдакчыларынга электротеннерни өжүртүп-даа алырлар. Колдуунда хүнзедир бадыр электротеннер ажылдап кээр. А ол дээрге электри энергиязын №2 чунар-бажың дыка хөйү-биле куруг черге ажыглап турары ол-дур. Бир эвес электротеннерни реле дамчыштыр кожуп каан болза, бустаныр черде изигни реле өйлеп, электри энергиязының ажыглалы эвээш, чунар-бажыңга камналга болур ужурлуг. Ооң дугайында чунар-бажыңның аштакчы ажылдакчыларынга каш-даа катап чугаалаан мен, а олар мээң арга-сүмемни дарга удуртукчуларынга та чедирип турар улус, та чедирбейн турар. Электротеннер амга чедир реле чок ажылдап турарын бодаарга, чедирбейн турары ол ыйнаан.
Эрткен чылын № 2 чунар-бажыңга релелиг душту база тургусту. Ол база кончуг эки. Ынчалза-даа база багай чүүл бар. Ол душту шын эвес кошканындан реле үрелген. Изиг болгаш соок сугну кран-биле өйлээри берге боорга, чунган кижилер, хүнзедир-даа аксып алгаш, чунуп турарлар. Чунар кижилерниң суг алыр краннарының хоолайларынга душту кошпайн, а изиг-­соок суг док­таамал базыышкынныг хоо­лайларга душтуң хоолайларын кожуп, оларны кошкан черинге сугнуң изиг-соо­гун өйлээр кранны салып кааш, чунар өрээлге душту кран чок кылдыр тургузуп каан болза, душтуң суунуң агарын азы акпазын реле өйлеп турар ужурлуг. Бо хүннерде болза Кызылдың №2 чунар-бажыңда душтуң суу хүнзедир агып турар. Хүннеп, айлап санаар болза, та чеже литр суг ажык чок агып турар чүве!
Бир эвес Кызылдың № 2 чунар-бажың ядараан, ону хаап каапкан деп эрге-чагырга чарлаптар болза, бустаныр черге электротеннерни, душка сугну өйлээр реле чокка ажыглап турганындан ядараан деп санаар мен. Амгы үениң бөдүүн техниказы өйлекчи релелерни чунар-бажыңга безин ажыг­лап шыдавас ындыг ажылдакчылар бо чунар-бажыңда ажылдап турар.
Оон ыңай, бо чунар-бажыңның ажылы дээш харыысалгалыг даргалар аңаа чунмайн турарындан ында байдалды олар билбес, кулаа дүлей, караа согур дег олурарлары ол боор оң деп-даа бодаар-дыр мен. Бир эвес олар чон аразынга чунуп турган болза, ындыг бөдүүн айтырыгны канчап шиитпирлеп шыдавас деп.
Сергей Дугар.
Кызыл хоорай.
 
ЧОНУМНУҢ ЧООН ОРУУ КАЙЫЛ?
Оруктар, оруктар… Тыва чурту­вустуң бурунгаар сайзыралы, эртем-техниктиг депшилге, кадыкшыл, чоннуң чаагай чоруу оруктар-биле сырый харылзаалыг, оон дыка хамаарылгалыг. Бо материалга ыраккы Өвүр кожуунда Моол-биле кызыгаарлажып чыдар Торгалыг, Дус-Даг суурларже тайга таварып эртер орук дугайында бижип, республиканың удуртулгазы, оруктар талазы-биле харыысалгалыг удуртукчулар кичээнгейлиг номчуп, чогуур хемчеглерни алыр боор деп идегеп, манап артывыс. 
Херектиң ужуру чүл дээрге Торгалыг оруунда элээн каш километр дилиндек чер Моол девискээрин таварып эртер. Ынчангаш даштыкы күрүнениң черин таварып эртип турарывыс дээш, республика чер үндүрүү төлеп турарындан аңгыда, кожуун төвү-биле аргышкан чон баарда-кээрде, 2 дакпыр кызыгаар хыналдазын эртип, орукка хөй үе-шак чидирип, аштап-суксап, оочур манаар човулаңга таваржып турарлар.
Моол кызыгаарынче кирбес, Тээли тайгазының кыры-биле дээскинип чоруур чаа орукту 2002 чылдың сентябрьда ажыглалга киирген. “Ол үеде болдунар-ла арга ындыг болган, дооразы 8 метр, узуну 60 км, 5-ки категорияның сай шывыглыг эки шынарлыг оруун кылгаш, дужааган бис” – деп, ол үеде “Тываның автооруктары” эргелелдиң начальниги турган С. Санаа сактып олурар. Оруктуң ажаалда-хайгааралын чорудары-биле кожууннуң орук септелге-тудуг эргелелиниң (ДРСУ) баазазы Улуг-Чайлагда  арт кырынга турган. Маңаа ажылчыннар вахта аргазы-биле ажылдап турган. Орукчулар чурттаар ниити чуртталга бажыңын, столоваяны, чылыг гаражтарны тудуп, ажыглалга киирген. Орук септээр машина-техника-биле бүрүн чепсеглээн. Кол сорулга – кызыгаар эртпес, дүне-хүндүс-даа дивес, кайы-даа үеде хостуг эрте бээр чаа оруктуң ажаалда-хайгааралын агаар-бойдустуң  байдалдарынга дүүштүр  үе-шаанда эки шынарлыг организастаары. 
Орук-даа болза эленчилиг. Оладып шак-минута санында та чеже машина-техника аай-дедир шуужуп кээр чүве. Чаъс-чайык, хат-шуурганның үрегдеп кээри оон-даа артык. Агаар-бойдузу дошкун, кезээде хадып, дүвүлеп турар арт кырын тавараан бо орук харын-даа 10 ажыг чылдарда шыдашкан. Шынында ону ажыглаар хуусаазы 6 чыл дээн, ооң соонда капитал септелге эртер ужурлуг. Чер-чуртунуң берге байдалдарын пат билир болгаш, тус черниң орукчулары үрелиишкинниг участоктарны удур септеп-селип, хемчээн ап турган болгаш, харын-даа бо хире үр үе иштинде аргыжылга үзүктелбээн. Ындыг-даа болза сөөлгү 3-4 чыл дургузунда оладып чорууру шуут бергедээн. 2011 чылда сыгыртыр Санчы Кызыл-оолдуң тураскаал байырлалынга чорааш, көргеним бижип көрейн. “Газельге” 12 кижи баттывыс. Арт кырынче үнер кадыр орукка келгеш, “Газеливис” оон ыңай чоруп шыдавайн барган. Херээжен улус машинадан дүжүп алгаш, дөштү өрү кылаштажырга, бергезин чүү дээр. Хөрек ишти ажыыр, улуг улустуң тыныжы чедишпестеп, пат боорда арт кырынга үнүп келдивис. 2014 чылдың кыжынында Хандагайтыга  бөлүк өөреникчилер маргылдаалап чеде бергеш, кежээ орайтай бергенде чанып ора, дөштү өрү чүткүдүп үнүп кээрге, арт кырын эртер аргажок кылдыр хөртүктеп каапкан болган. Орук өртээлинге аргастанып хонгаш, эртенинде Кызыл-биле харылзашкаш, Онза байдалдар агентилелиниң вертоледу-биле чедиртип алганнар. Мындыг чижектерни ам-даа уламчылап болур. 
Нина СЕРЕНОТ. 
Кызыл хоорай.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.