1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАРА АЛДЫННЫҢ ӨРТЕК-ҮНЕЗИ

Соок кыш дүжерге-ле, биске хө­мүр айтырыы чидии-биле тургус­ту­нуп кээр. Чайын шанааң белетке, кыжын тергең белетке деп угаадыгны кажан, каяа херекке ап чораан ийик бис. Кижи амытанның алызындан пси­хологиязы черле ындыг чүве боор ийин оң. Ооң херечизинге де­кабрь 14-те Дээди Хуралдың энергетика, тудуг, транспорт болгаш чурт­талга-коммунал ажыл-агый тала­зы-биле комитединиң (дарга­зы А.Т. Конгар) организастааны хө­мүр-даш өртээн хевирлээриниң ду­гайында «төгерик столду» хамаа­рыштырып болур.
Чүл дээрге кажан Каа-Хем болгаш Чадаана уургайларының «Тыва даг-руда компаниязы» КХН-ниң директору Евгений Дмитриев илеткеп кааптарга, «Тывада социал хөмүр алыкчылары болуп турар 600 өг-бүлеге чиик өртек-биле хөмүрнү сатсыңарза» дээн изиг күзел кыптыгып келирге, компанияның директору: «Бюджет хевирлеп тургаш, август айда ону чүге боданмаан силер? Ам мен бөгүн бүгү программамны канчаар үрээр кижи мен?» — деп удур айтырыг салырга, улус тулуп калган. «Мен бодумнуң ажылдакчыларымның социал камгалалын хандырып турар мен» деп немеп кагды.
Ол "төгерик столга" хөмүр өртээнге хамаарыштыр чугаалар, изиглениишкиннер (эмоция) хөй-ле болган. Чогум комитет даргазы Алдын-кыс Конгар боду баштап алгаш, хөмүр-даш уургайларынга чедип барып, байдалды хөлчок анализтеп көрген-не улус чорду харын. Эрге-хоойлу талазындан алырга, «кара алдын» байлакты 1992 чылдың декабрь 30-де чарлыы-биле Президент Борис Ельцин хуу­жудар кылып каапкан болуп турар. Ынчап келирге, күрүнениң талазындан хөмүр өр­тээн таарыштырар арга-шинек кызыгаар­лыг апарган, ындыг байдал оранчок 25 чыл бурун­гаар тургустунган. Ындыг-даа болза хуу компаниялар өртектерни хөлүн эрттир өстүрүп туруп албазын контрольдаар кылдыр монополия­га удур федералдыг албанны тургускан, ол ышкаш чогуур хоойлу-дүрүмнерни-даа хүлээп алган. 
Хөмүр өртээ Тывада сөөлгү 10 чыл иштинде үш катап өскен. Чоруткан мониторинг езугаар 2008 чылда бир тонна хөмүрнүң өртээ 672 рубль турган, 2009 чылда – 950; 2010 чылда – 1300; 2011 чылда – 1560; 2012 чылда – 1872; 2013 чылда – 1988 рубль турган. 2014 чылдан бээр бир тоннаның 2 муң рубль ажа берген, 2017 чылда өртээ – 2500 рубльде келген. 2010 чылдан тура хөмүр-даш өртээ 105 хуу улгаткан. А ырак-чоок хереглекчилерге чедиргени-биле бөгүнде ооң өртээ 3000-6000 рубль чедип турар.
Сибирь федералдыг округтуң хөмүр бүдүрүлгелеринден Тывада өртектер эң улуг. Чүге ындыгыл деп айтырыгга даг-руда компаниязының чиңгине директору Евгений Дмитриев Красноярск край-биле бисти канчап деңнээр силер дээш алдырбас болду. Ооң тайылбыры-биле алырга, Тываның хөмүрүнге чедери берге, черниң каъттарын чаза тепсип тургаш, ону казып алыр, чер кадыг, техника дүрген үрелир, септелге кылырынга, артык кезектер, солярка садарынга чарыгдал улуг, өске регионнарда ышкаш, экскаватор-биле келгеш, эжип алыр деп чүве чок… Ынчалдыр адап-санаар болза, чарыгдалдар бажын ажыг, ооң ужун хөмүрнүң бот-үнези улуг болуп турарын дыңнатты. 2010 чылда 60 млн. рубль өрелиг банкрот компанияны садып алган улус-тур.
Шынары эки хөмүр бажың иштин до­раан чылдыр, ышталып чыдып албас, төндүр кывар, хүлү эвээш. Ындыг эки хөмүр Каа-Хем болгаш Чадаана уургайларында. А Межегейниң, Элегестиң хөмүрлери ындыг эвес, чылыг бээр шынары оон куду. Ол колдуунда металлургия адырынга таарымчалыг. Ынчангаш өртээ улуг-даа болза, «Тыва даг-руда компаниязы» КХН-ден хөмүрлеп ап турар чылдагааны ол. Ында «ГЖ» (кывыычал, үстелчек) марканың бир кил хөмүрү 6 муң килокалорий чылыг бээр болза, Красноярск крайда – 5 муң ккал/кг. Бөдүүнү-биле чугаалаарга, чылыг бээри шоолуг эвес хөмүрнү эңдере садар орнунга, эвээш-даа болза, эки шынарлыын садып алганы дээре болбайн аан.
Мээң чиңгине директор Евгений Дмит­риевтен билип алыксаан чүүлүм – Саян артынче хөлчок эки шынарлыг хөмүрнү садып үндүрүп турар, а тус черниң хереглекчилеринге ийиги сорттуң хөмүрү артып каап турар. Чүге ындыг болуп турарыл? Бо айтырыгга компанияның удуртукчузу каш-даа каътты казып кээриңге хөмүр дөмей, эки, багай деп ылгал чок дээш шуут алдыртпайн барды. Дызырадыр харыылап турда, ооң ааскыр-сөскүрү-даа кончуг. А херек кырында Чадаанадан ырак Мөңгүн-Тайгаже хөмүр сөөртүп турар сайгарлыкчы улус эки шынарлыг хөмүр садып алыр дээш канчаар хинчектенип турарын эрткен чылын редакцияга келгеш, боттары меңээ чугаалап бергеннер. Кандыг-даа бараанда бирги, ийиги сорт деп билиишкиннер бар. Хөмүр шуут-ла дески эки турган болза, улус ынчалдыр хомудавас-ла болгай. Адаанда кара ажылды холу-биле кылып турар улустуң түрегделин, бергелерин үстүнде олурар даргалар каяа таптыг сагыш хандыр билир ийик…  
Дээди Хуралга декабрь 14-те болуп эрткен "төгерик столга" чугаалашкан айтырыг ынчалдыр-ла агаарда астынып артып калган. Темазы «хөмүр өртээн хевирлээр» дээн болза-даа, кыш ортузу чедер деп барганда депутаттар, Чазактың, хөй-ниитиниң төлээлери айтырыгны сайгарып чугаалажырдан өске чүнү канчаптар боор, өртектерни канчаар хевирлептерил? Артында-ла кара шагда-ла Россия Чазаа Президент Ельцинниң чарлыы-биле чер адааның казымалдарын күрүнеден аңгылап каап­кан болганда, бөгүнде ынаар дорт холгаарлаар арга чок. Ам чүгле келир чылын социал программа талазы-биле «Тываның даг-руда компаниязы» КХН-биле дугуржулгалар чорудардан башка. Канчаарга-даа Тываның хөмүрүн үндүр сатканындан орулгалар кирип турар ышкажыл. Оон аңгыда бо компания Тывага брикет бүдүрүлгезин тудуп тургузуптар хире шыдал-быралыг улус-тур. Ол талаже оларны ыйытса кандыг ирги?
Түңнелинде чүнү чугаалап болурул? Хөмүр өртээ ооң ээлеринден хамааржыр болганда, олар-биле эрте дээре чугаалажыышкыннардан чорудуп, социал программаларже киир тыртарынче чүткүүрү чугула. Оон аңгыда күрүнениң талазындан хөмүрнүң бот-үнезин ылаптыг тодарадыптар эксперттер эки ажылдап, шын түңнелдерни үндүрери күзенчиг. Ээлериниң адап-санап турар калькуляциязы херек кырында байдал-биле дүгжүп турар бе? 
Хөмүр – бистиң алдындан артык үнелиг байлаавыс. Ол чокта Тываның соо­гунга канчап амыдыраар, канчап кыш эртип алыр боор. Өртээ аар-дыр дээш хөмүр сатпайн барып шыдавас бис. Амыдырал ынчаар тургустунган чүвени канчаптар деп. Ынчангаш бо талазы-биле эмин эрттир социал дыңзыгыышкын тургуспайн, ажыг сооктарны ажып эртер-ле ыйнаан бис. Ынчалдыр чурттавайн чораан эвес, шыдаар-ла болгай бис…
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.