1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАРГЫРАА, ХӨӨМЕЙИ-БИЛЕ ЧОННУ КАЙГАТКАН

С.К. Шойгу фестивальды ажыдып тур.
 
Бо күзүн, ноябрь 3-те Москвага чурукчуларның төп Ордузунга Орус географтыг ниитилелдиң эрттиргени «Россияның чоннары» үшкү фестивальды ук ниитилелдиң президентизи Сергей Күжүгетович Шойгу байырлыг байдалга ажыткан. Аңаа боттарының национал хептерин кедипкен Россияның 30 ажыг регионнарының төлээлери киришкен. Оларны көөрге, аянныын, чаражын!
Фойеде аныяк оолдар, кыстар эвилең-ээлдек мендилешкеш, фестивальдың программазын таныштыргаш, хоолгазын холга тутсуп бээрге, кажан, кайнаар баарыңны планнап алыр сен. Ажыдыышкын соон дарый эң эки тырттырган чурук мөөрейиниң тиилекчилерин сценаже чалап, шаңнап-мактап турда, оларның чуруктарын бо шагның болбаазыраңгай аппаратуразы сцена артынга улгаттыр көргүзерге, Соңгу чүктүң ивижилерин, элезинниг ховуларда тевежини азы чаъс соонда арыдыр чугдунупкан бойдусту, мөңге меңгилерлиг дагларны, төнмес-батпас таваар шөйлү берген делгемнерни, эң-не кол чүве – Россияның аңгы-аңгы нация чонун чуруктуң автору-биле деңге магадап көрүп турдувус.
Сценага нация бүрүзү боттарының дылынга ырлап, национал хөгжүм херекселдеринге үдевишаан, бот-тывынгыр, чонда нептереңгей национал танцы-самын теве бээрге, чоргааранчыын!
Бо үшкү фестивальга Москвада «Тыва» үндезин төп (удуртукчузу Урана Иванова) чедиишкинниг кириштивис. Шыдаар шаавыс-биле тыптынып алганывыс бистиң ус-шеверлеривистиң чонар-даштан сиилбип чазаан Тываның бойдузунда дириг амытаннарын, кижилерин, хөгжүм херекселдерин делгеп, Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү Наталья Сазонованың «Тывада Наадым» деп бөлүк чуруктарын бедидир аскан бис. «Ырлай аарак ыдар эпостуң күүседикчизи» деп бүгү Россия мөөрейиниң лауреады, «Токуу» ойнаар-кыстар театрының мас­тери, тыва ойнаар-кыстарның шинчилекчизи Виктор Кууларның бо удаада бот-тывынгыр «Каас-балың» салаажыктыг театрын фестивальдың аалчылары улуг сонуургал-биле көрген. Тываларның көшкүн болгаш амгы амыдыралын, культуразын илереткен чаа көрүш, чаа бодалдар сонуурганчыг болган. 
Ук фестивальды Москвада үр чурттап чоруур улуг назылыглардан күш-ажылдың, совет-партия ажылының хоочуну Ондар Чимит-Доржу Байырович өөнүң ишти-биле кээп сонуургаан.
Ол ышкаш бис бо фестиваль үезинде Москвада «Русские морозы» улусчу культура төвүнүң удуртукчузу Сергей Владимирович Мещеряков-биле таныжып алдывыс. Ол Тываның Өвүр кожууннуң Дус-Дагга чорааш, тырттырган өңнүг чуруктарын мында делгээнин, москвачыларга тыва улустуң оюннарын «Сокольники» парыгында «Орус соок» төвүнде көргүзүп турарын биске дыңнатты.
Каргыраа, хөөмейи-биле база «Аржаан-2»-ден тывылган алдын каасталга шуткумалдары-биле бо фестивальга тывалар онзагай көзүлдү.  
Ноябрь 4-те М.В. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университединде аспирант, археолог Омак Шыыраптың лекциязы солун болган. Ол Бии-Хем кожууннуң «Аржаан-2» базырыктарындан казып-дилээшкиннерни чугаалап тура, аңаа Санкт-Петербургтуң археология, культура институдунуң эртем Академия­зын төлээлээн археолог Константин Владимирович Чугунов баштап, удуртуп турганын, ону Германияның археология институду 35000 немец марка-биле акшаландырганын, амгы үеде Тываның чурттакчылары телевизор, интернеттен эвес, а боттарының «Алдан-Маадыр» музейинден «Аржаан-2»-ден тывылган 20 кг ажыг алдын коллекцияны көрүп турарын онзагайлаан. Ол алдын коллекцияны 2008 чылда Эрмитажка реставрация соонда Тывага эккелгени амыр эвес болган.
Фестивальдың киржикчилери Омак Шыырап-биле кады «По следам золота скифов» кинофильм ачызында түр када Тываже «аян-чорук» кылыр аргалыг болган.
Ноябрь 5 – Этнокино хүнү. Кино­лекторийниң башкарыкчызы – Россияда чаңчыл болган «Культура» телеканалының удуртукчузу, сураглыг аян-чорукчу, этнограф, Пьер-Кристиан Броше. Бо француз омак-сөөктүг кижи Россияны «А»-дан «Я»-га чедир, ылаптаарга, Анадырьдан Ялтага чедир кезээн. Россияда 27 чыл чедир чурттай берген Пьерге Россияның чону – ооң этнографтыг шинчилелдериниң эгээртинмес күчүлүг дөзү, байлаа болганын этнокинолар херечилээн. «Культура болгаш этнокультура деп чүл?» дээн чижектиг хөй айтырыгларга коллекционер, продюсер, этнограф Пьер-Кристиан Броше, режиссер-документалист Михаил Барынин тода, кыска харыылап турдулар.
Этнографтыг киноларны фестивальдың аалчылары дыка сонуургаан. Көргүскен этнокинолардан меңээ ийи кино – тундрада чылдың дөрт эргилдезинде чылгычының чымыштыг ажыл-ижин, чыл дургузунда өг-бүлези-биле чылгычы чүгле ийи катап байырлап турарын көргүскен «24 снега» база «Баасан» деп кинолар дыка солун болду. «Баасан» – Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чылы – 2014 чылда Наадымга шүүлген аныяк мөге Баасанның дугайында кино-дур. Ол кинода Баасан беш харлыг чаш турда, ооң адазын хаваанче, чулчургайынче каржызы-биле боолап өлүргенин кижи баары ажый бээр кылдыр чугаалап олурары, өскүзүнге чалынмайн, Наадым-2014-ке болган хүрешке тура-соруккур Баасан 17 харлыг хып дээн аныяанда шүглүп каары кижиниң сагыш-сеткилин хөлзедип, өөртүптер чорду.
«Тывага каш катап бардыңар?», «Кол маадыр Баасанны таварылга бооп шилип алдыңар бе?» деп айтырыгларга Пьер Тывага чаңгыс эвес удаа барганын, Баасанны душ бооп кинога тырттырып эгелээрге, оон республика чергелиг улуг байырлал Наадымга хүрешке шүглү бээр­ге, сеткилинден амыраанын илереткен. «Баасан Японияга 2015 чылда сумога 18 хар чедир оолдар аразынга бирги черни алган» – дигеш, Пьер чазык хүлүмзүрдү. Кинону шенеп тырттырып турда, чамдык улус «Ачазын өлүргенин көргүспес болза эки» дээрге-даа, ону хевээр арттырган бис диди.  
Ноябрь 6. Камчатка крайның национал ансамбли «Коритэв», Иванов облазының «Купель» ансамбли, таджиктерниң танцы-самының соонда Тывадан келген «Хартыга» ансамбли хамык чонну каргыраа-хөөмейи-биле кайгадыпкан. Ону дыңнааш, төрээн Тывам, төрел чонум чанымда дег, чоргааралдан, өөрээнимден сагыш-сеткилим көдүрлүп, дыка аас-кежиктиг апардым. Тываларның бурун шагдан на­ционал уран чүүлү – хөөмейни чер болганынга мынчаар нептередип, алдаржыдып чоруур оолдар-биле чоок таныштым.
«Хартыга» ансамблинде: солист Начын Чөреве (Шагаан-Арыг), Найыс Дулуш (Көк-Чыраа, Улуг-Хем кожуун), Сергек Сандык (Мугур-Аксы, Мөңгүн-Тайга кожуун). Ансамбль бо-ла составы-биле Кызылда филармонияда ажылдап, концертин Челябинскиге бараалгаткан болдулар. Мээң чаңгыс чер-чурттуум Сергек Сандык чүгле Тывага эвес, харын-даа Моолга безин алдаржып чораан хөөмейжи, Мөңгүн-Тайганың Барыкка чурттап өскен Кара-Сал Хонак оглу Хүрең-оолдуң уйнуу болду (ол мээң «Мөңге меңги оранында» номумнуң маадыры). Ачам Шөмбүл Кыргыс баштаан мөңгүн-тайгажыларның:
Чеди-Тейниң ховузунга
Чээрен чедер Кула-Доюм.
Челип орган чээрен часпас
Сес-ле кулаш сыдымымны.
Кара-Сугнуң сыгыргазы
Хүндүс эдип хүнзээр чүзүл?
Кара-Салдар Хүрең-оглу
Каргыраалап орар чүзүл?
– деп, Кара-Сал каргыраа-сыгыды-биле катай-хаара куда-дойга аян туда бээрге, хары кижи каттырып, уян улус ыглажы бээрин чылыы-биле сактыр чораан.
Концерт соонда «Хартыганың» артис­терин Москвада чаа ажыттынган «Алдын-Булак» аттыг тыва ресторанче «Yш эртине» сарыг-шажын организациязының даргазы, хүрээ тудуу дээш хөй чылдарда шыдамык туржуп чоруур Татьяна Одушпаяк (алыс чурту Мөңгүн-Тайга) чалады. Тыва национал шинчи сиңирген 100 кижи сыңа бээр чаа ресторанны топтап, чарашсынып олурувуста, бузу бургураан кара-мүн, манчы-хуужуур, боова-боорзак, тыва сүттүг шай-биле национал тыва хептиг, ийи аныяк чараш кыстар хүндүлеп-ле эгеледи. Татьяна Чанчыповнаның база чаа тыва ресторанның ээзи Кимаа Чозаровнаның солун чугаазын дыңнап оргаш, дыка чаагай амданныг тыва чемнерни чоогладывыс. Найысылалда мындыг ресторан тыптып кээрге, Москвада тывалардан аңгыда бурят, калмык омак-сөөктүг кижилерниң бөлүк-бөлүү-биле юбилей, дой, байырлалдар эрттирери чаңчыл апар чыдарын ресторанның ээзи демдеглевишаан, биске экини күзеп, катап кээривисти чалады.
«Хартыганың» хөөмейжи артистери Москва соонда Финляндияже гастрольдап чоруур бис диштилер.
Москвада көшкүн культураның Музей директору Константин Куксин Россияда Тыва Республиканың Тожуда эвээш санныг ивижилерин база оларның төрелдери болур Моолда ивижилер – цаатаннар дугайында лекция кылып, «Разделенные границей» деп бодунуң тырттырганы документалдыг кинозун көргүскен. Ол кинода Светлана Алексеевна Демкинаны фестивальдың аалчылары көрүп кааш, алгыржыпкан – чүл дээрге каш минута бурунгаар, хана ажылдыр каш базым черде Тываның тожуларының чадырын ол ээлеп орган болгай. Константин Куксин ивижилер-биле ай-айы-биле Тожуга кады чурттап, оон Моолче кончуг берге оруктарны эртип чорааш, четкен. А Светлана Алексеевна Моолда цаатаннардан хан төрел чоок кижилерин тып алгаш, амырап, хөөрежип, кады ажылдап турарын кинода тырттырган чорду. Тываның ивижилеринге көөрде, Моолдуң ивижилери радио, телефон, телевизор, рация харылзаазы эки, хүн батареяларын дамчыштыр чырык, чылыг-биле хандыртынып, бедик деңнелде чурттап турар. Ында туризм дыка сайзырааны цаатаннарга ажыктыг болгаш орулгалыг бооп турар.
Соңгу чүктүң биче буурай үнде­зин чону – Тожу тываларының «Тос-Чадыр»(«Берестяной чум») ассоциа­циязының президентизи Светлана Алексеевна Демкина-биле чоок таныжып, чугаалаштым. Ат, фамилия, ачазының ады – орус-даа болза, ол салгал дамчаан ивижилер уруу чиңгине тыва кижи. 1956 чылдың январь 7-де Тыва АССР-ниң Тожу кожууннуң Ий суурга төрүттүнген. Ооң ачазы – Алексей (Ак) Эзирович Самбуу бүгү назынында иви фермаларынга мал эмчизи болуп ажылдаан. Тыва Совет Эвилелинге каттышкан соонда паспорт кылдырып турда, Ак фамилиязы Алексей апарган.
Светлананың ашаа Василий Демкин алыс Тула чурттуг. Ол Москваның өлүк-кеш техникумун кызыл диплом-биле дооскаш, «Азас» заказнигиниң егеринге ажылдаан. Кажан ол заказникти заповедник кылыптарга, бойдус камгалаар улуг инспектор, оон 2005 чылда Чазылар сумузунуң чагырыкчызынга соңгуткан.
Кажан Светлана Алексеевна Чазылар сумузун башкарып турда, Тожуга азырал ивилерниң саны Тофаларның ивилеринден оранчок хөй турган: Ий суурда «Май 1» совхозу чиш кылдыр хары угда үш муң ивилерни дөгерип турда, Удинск сынының артында шупту ивилер саны арай деп-ле үш муң турган. Тозан чылдарның эгезинде совхозтар буурап эгелээн: ивижилерге шалың төлевес, чугула херек чүүлдерни вертолет эккелбеске, ивижилер 30-40 хире ивилерин Ийге, Тоора-Хемге аъш-чем, амыдыралга херек чүүлдерге орнап алгаш, дедир-ле тайгазынче чоруптар. Оон шуут амыдырал дам дорайтаарга, ивилерин черликшидир каапкаш, ивижилер сууржуң байдалче шилчип эгелээн.
Ындыг берге үеде ашаа Василий Демкин ивилер садып аарын сүмелээрге, Светлана баштай аңгадай берген. Оон Василийниң аайынга киргеш, Чазыларда бажыңын садыпкаш, ол акшазы-биле 50 кыс, каш эр ивилер садып алганнар. Оларын тайгада улуска кадартып каарга, үш чыл болганда чүгле алды баш арткан. Оода арткан алды башты ам кым кадарарыл деп айтырыг оларны дүвүредип эгелээн. Светлана Алексеевна кара чажындан ивилер аразынга өскен болгаш, ам ашаа-биле иелээн немей 15 башты саткаш, ивилерин боттары кадарып эгелээн. Оларга Светлананың дуржулгалыг даайы Ак Торбиттиң дузалааны хөлчок. Ооң ачызында база боттарының кызымаа-биле ивилер саны ийи чүс ашкан, бо хүннерде 121 иви-биле көшкүн амыдыралын ол уламчылавышаан… Олар кады 28 чыл чурттааш, дөрт ажы-төлдүг, алды уйнуктарлыг болганнар.
Оглу Иван адазын салгап, Иркутскиниң көдээ ажыл-агый академиязын охотовед-биолог мергежилдиг дооскаш, «Азас» заповеднигинге эки ажылдап чорааш, 2011 чылда ооң директору кылдыр томуйлаткан. Чүгле хомуданчыг чаңгыс чүве: 2008 чылдың декабрь 27-де Чазылардан Тоора-Хемче машиналыг чоруп оргаш, Василий Демкин чедир доңмаан Шурам-Хөлче дүже бергеш, амы-тынындан чарылган.
2002 чылда чизе-биле тожу-тыва­ларның саны 4435 кижи турган болза, 2010 чылда – чүгле 1856 кижи болган («Эне-Сай» сеткүүлү, №2 август 2016 ч.).
Светлана Демкина – Тывада Хөй-ниити палатазының база Соңгу чүктүң, Сибирьниң, Ыраккы Чөөн чүктүң эвээш санныг үндезин чоннарының Ассоциа­ция кежигүнү. Ашаан чидирзе-даа, амыдыралдың бергелеринге торулбайн, дам чүткүп, ивилерин, ажы-төлүн өскүссүретпейн, кызымак ажылдап чорууру чоргааранчыг. Мындыг маадырлыг ивижи ие-биле чоок таныжып, найыралдажы бергенимге өөрүүр-дүр мен.
Ноябрь 7. Москвада № 1466 школада «Надя Рушева» аттыг мемориалдыг музейниң эргелекчизи Наталия Усенко «Рушевтерниң өг-бүлезиниң төөгүзү» деп темага лекцияны кылбышаан, салым-чаяан­ныг аныяк чурукчу Надя Рушеваның дугайында кинону, ооң чуруктарын таныштырган. Аңаа бо одуругларның автору бодунуң «Мама Нади Рушевой» (орус дылда) деп номунуң таныштырылгазын база кылган: «Надя Рушева – орус, тыва ийи чоннуң төлү. Чүл дээрге ачазы Николай Рушев орус омактыг, театр чурукчузу, Надяның авазы Наталья тыва сөөктүг, Салчактар уктуг кижи. Наталья Дойдаловна Ажикмаа-Рушева Тывага балет уран чүүлүнүң үндезилекчизи, тыва хореографияда ам классика апарган «Ээлдек шыңгырааш» танцы-самның бир дугаар солизи, уруу биле ашаа – ийи чурукчунуң чогаадыкчы чоруунуң деткикчизи, Рушевтерниң чогаал салгалының кадагалакчызы. Наталья Дойдаловна Ажыкмаа-Рушева бо номда XX вектиң чээрби чылдарындан бежен чылдарынга чедир Тывага амыдыралды база ашаа Николай Рушевтиң, уруу Надяның чуртталгазын 2015 чылдың январь 7-ге чедир сактып төөгүлээн.
17 харлыг Надя 10 000 ажыг чуруктарны биске арттырып каан. Угаанга сиңниге бээр чүве утпазы Надяны графика-биле чуруурунче ала-чайгаар албадапкан. Шак ынчаар ол Михаил Булгаковтуң «Мастер болгаш Маргарита» кончуг нарын романында, Лев Толстойнуң чогаалдарында 450 хире чуруктарны чураан. «Пушки­ниана», «Эллада», «Космос», «Варшава дугайында сактыышкыннар», «Восток» дээн чижектиг чуруктары Надяның кайы-хире шылгараңгайын, шыдамыын херечилеп турар. Совет Эвилелиниң ийи дакпыр маадыры, космонавт Георгий Гречко Орбита станциязындан Надяның «Мальчиш-Кибальчижин» көргүскени төөгүге арткан.
Надя Рушева – Тываның комсомол шаңналының лауреады. № 3516 бичии планетаны (1982 ч. октябрь 21-де ажыттынган), Москвада ооң өөренип турган №1466 школазын, ында музейни, Тывада Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң салбырын Надя Рушеваның ады-биле адааны чоргааранчыг. Уран чүүлде ат-сураглыг академиктер Д.С. Лихачев, В.А. Ватагин, чогаалчы И.Л. Андроников олар Надяны шылгараңгай угаанныг кижи деп үнелээн.
Надяның кайгамчык салым-чаяанныг болганы бир-ле дугаарында ада-иезиниң кижизидилгези база ооң бодунуң кызымаа болган. Тыва сөөктүг авазының топтуу, угаанныы, шыдамыы, Тывага ийи удаа чорааны база ооң боду Улан-Баторга төрүттүнгени Надяны Чөөн чүк чоннарының чуртталга, культуразын ылап сонуургап турганы ооң чуруктарындан-на илдең.
Надя Рушеваның чуруктарының делгелгези даштыкыга – Япония, Моол, Польшага база чуртувустуң барык шупту регионнарынга болгулаан, ам-даа болуп турар.
Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадынга хөй удаа соңгуткан хөй-ниитичи, хөй националдыг уран чүүлү­вүсте Тывавыстың чоргааралы Наталья Дойдаловнаның сактыышкыннарын бижээн бо номумну ол дириг турда бижип четтигипкеш, бодум акшам-биле эвээш экземплярга үндүргенимни чугаалааш, ам арткан чаңгыс экземплярында Надяның чуруктарын ажып көргүзүп турдум.
Москваның Царыцино районунда Надежда Рушева аттыг паркка скульптор Андрей­ Николаевич Волковтуң Наталья Дойдаловна Ажикмаа-Рушевага турас­каадып кылган скульптуразының ажыдыышкыны (Надя Рушеваның чуруунга дүүштүр) бо чылдың ноябрь 25-те байырлыг байдалга болган.
Ноябрь 12-ге чедир хүннерде программада «Россияда болгаш делегейде эң чараш суурлар» (лектор – экономика эртемнериниң доктору Александр Мерзлов), «Моя Планета» телеканалдың (кол редактору Николай Табашников) кинолары, Ульяновск облазының Экология атлазының таныштырылгазы дээш оон ыңай-даа чүнү чок дээр… Ооң шуптузунга кижи каяа четтигер. Ынчалза-даа чукчаларның ярангазынче, Тожу тываларының чадырынче, башкирлерниң каас өөнче, казактарның аргаан кружева шывыглыг орун-дөжектиг казанаанче бакыладым. Ол-ла чорааш, Вологданың, Россияның Этнографтыг «Этномир» парк-музейиниң кылыгларының чажыттарын, Россияның янзы-бүрү аймак-сөөк чоннарының национал фольклор ансамбльдерин, аңгы-аңгы мастер-класс­тарны, Камчатка крайда чинчилер кылырын, Сахалинде ыяштан, кештен кылган чүүлдерни улуг сонуургал-биле көрүп, дыңнап, суйбап туткуладым.
Мынча хөй кайгамчык чүүлдерни көргеш, дыңнааш, Россиявыстың улуг, делгемин магададым. Ында чурттап чоруур янзы-бүрү чоннарның национал идик-хевин кедип алгаш, боттарының культуразын, үе-дүптен сагып келген чаңчылдарын, төрээн дылын утпайн, ырлап, танцылап турарынга дыка чоргаарландым. Орус географтыг ниитилелдиң эрттиргени бо үшкү фестиваль делгелгелери, мастерлерниң кылыглары, кинолары, шаңналдары-биле мурнунда салдынган сорулгаларын чедип алган, хөй нация чоннарны улам найыралдаштырып, каттыштырган.
  Зоя Донгак,
Россияның Чогаалчылар эвилелиниң,  Москваның «Тыва» Культура төвүнүң кежигүнү.
Москва хоорай. 
2017 чылдың ноябрь 3-12.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.