1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАЯА-ДАА ААС-КЕЖИКТИГ ЧУРТТААРЫ ЧУГУЛА

Алыс шаанда тываларга өскүстер бажыңы, кырганнар интернады деп чүвелерниң изи-чыды-даа чок турганын билир болгай бис. Ам-на үениң агымының аайы-биле бе, азы черле ниитилелдиң мөзү-шынарының кулбураан тайлымы-биле бе – кыраан-чөнээн, азы бертинип-межелген чоок кижилеривисти күрүне интернаттарынче дужаагылаптар апарган бис. Ам канчаар, бар чүве бар болганда, Таңды кожууннуң Дүрген суурда кырганнарның болгаш инвалидтерниң бажың-интернадында кижилер канчаар чурттап турарын эрткен пятница хүнүнде сонуургап четтивис.
Дүргенниң хоочуннар болгаш инвалидтер бажыңы республика чергелиг интернат болганда, аңаа кайы-даа кожуундан кижилер кээп турар. Ынаар кирерде, чугула чүве – баштай Тываның күш-ажыл болгаш социал политика яамызындан путевка ап алыры. Ол путевканы чедип алыры база ындыг-ла амыр эвес, мындыг интернаттарже оочурлаашкын бар чүве-дир. Дүргенниң хоочуннар болгаш инвалидтер бажың-интернадында байдалды ооң директору Херелмаа Алексеевна Тугаржап таныштырды. Ол ында 2010 чылдан тура ажылдап турар, алыс эртеми экономист, Новосибирск хоорайга институт доозуп алган. Маңаа ажылдай бергеш, Иркутскиге социал адырның менеджери деп мергежилди бот-өөредилге-биле чедип алган.
Хоочуннар бажыңында амыдырал-чуртталга-даа эки-ле чорду, чүү деп чүү дээр. Күрүне улгадып назылаан, аарып, хоочураан кижилерин чамдык ажы-төлдерге көөрде, эки-ле ажаап-карактап, азырап турар-дыр. 26 ажылдакчылыг коллектив боттарының күжү-биле дузалал ажыл-агыйын-даа тудуп турар. Суур­дан ырак эвесте ийи инээн, үш бызаазын бир малчын аалда чагып каан (ажылды төлеп турбайн канчаар), боттары чоогунда 22 хаванны өстүрүп турарлар, чанында – огороду. Бо чылын капуста тарып алгаш, бир көөрге, ооң аразындан брокколи база өзүп келген болган. Тулган-даа онза ногаа – капустаның дыдыраш хевири-дир ийин, ону канчаар-даа болбаазырадып болур: дузаар, доңурар, хайындырар, салат, гарнир кылыр дээш оон-даа өске.
Кырганнарын хүнде 4 катап тулдур чемгерерлер, неделяның четверг – балык хүнү. Ол хөөкүйлер мооң мурнунда бажыңнарынга ындыг амданныг янзы-янзы чемнерни каяа-ла чооглап чорааннар ийик, азы кым-на оларга ынчаар эки чемни кылып берип турган боор. Повар кыстар Ай-Чырыы Оюн биле Лилиана Ооржак холу чемзиг кежээ­пейлер, артында-ла спортчу, Ай-Чырыы ушу хевиринге хандыкшылдыг.
Социал ажыл талазы-биле специалист Джамиля Бопуш-ооловна Күжүгет азыралда кижилерге аргыырының, танцылаарының бөлгүмнери барын дыңнатты. Эртенги сула шимчээшкинни албан кылдыртыр, оон олары каракка көзүлдүр-ле сергеп кээрлер. Хостуг үелерде оюн-концерт, поэзия кежээзи дээш кылбас чүвези чок. Чайын Дус-Хөлге, Уургайлыг аржаанга албан барып дыштандырар. Чоогунда арыг иштинден бээр агаарладып, эм оъттар, ыт-кады, инек-караа бүрүзү, долаана-даа чыып чоруурлар. Дүргенниң агаарының экизин! Аргажок аарыг, чудаңгы, түреңги кижилер интернатка келгеш, удатпаанда сегереңгей апарып, хөлчок сегип, сергеп келирлер. Ажаалда-хайгааралдың, азырал-тежээлдиң экизи ол хире күштүг. Инвалид болганын бадыткадып чадап каан кижилерге инвалид бөлүктү ажылдакчылар тургустуруп берип турарлар.
Бир эмчи, массажист, ийи медсестра бар, оларның бирээзи Эмма Оюн интернат тургустунгандан бээр мында, арга-дуржулгалыг, ажылынга харыысалгалыг. Директор эки ажылдакчыларының ат-сывын адагылады, олар дээрге: одакчы Анатолий Монгуш, спортчу оолдар – таңныыл Саян Монгуш, ол профэвилел база даргазы, таңныыл Алексей Тапынар, ийи дугаар кочегар Владимир Чекен-оол, специалист Джамиля Күжүгет, санитарка Чечек Оюн.Олар Таңды кожууннуң спортчу-массалыг, культурлуг хемчеглеринге интернаттың адын камгалап, команда болуп алгаш, идепкейлиг киржип турарлар. Ында кылаштай албас, чүгле чыдар, бодун ажааттынып шыдавас кижилер база бар. Чаңгыс дүне оларга памперс кедирип, уштуп, албанын аштап, арыглап шене даан: анаа бе­зин бодаарга, кайы хире берге ажыл-дыр?! Кижи болганы маңаа шыдашпас. Ынчалза-даа кырган-дижең, аарыг-­аржык улуска дуза чедирери буян-дыр.
Ам интернатта хоочуннарның боттары-биле хөөрежиптээли.  80 хар ажа берген Тоюн Байыровна Ооржак интернаттың бир хоочун чурттакчызы, 2008 чылда келген. Уруу Ростов облазында чурттап чоруур, күдээзи орус. Тоюн Байыр­овна Томскиниң эмчи институдун дооскаш, аптека эргелелинге үр чылдарда ажылдап, ону удуртуп-даа чо­раан. Анаа черле олура албас, аргыттынып турда, шуут мастер, олбуктарны чежени-даа аргып каапкан. Ырлаары база кончуг, биске тыва ырыны аянныг бадырып берди.
Валентина Федоровна Беседина 76 харлыг. Ийи чыл бурунгаар кады амыдырап, туттунчуп чораан өөнүң ээзи чок апаарга, интернатка келген. Чырык черде кара чааскаан арткан. Алыс чурту Ростов облазының Азовский районунуң Маргаритовка суур. Тывага 1957 чылда көжүп келгеш, Элегес-Аксынга чурттап, эмнелгеге сестра-хозяйка кылдыр ажылдап чораан. Интернатка ийи караа шуут көрбес келген, ам бир караа анаа апарган. Ол ажаал­­­­да­­азыралдың ачызы. 
Күжүр хоочуннарның ажы-төлү ада-иезиниң чүгле пенсиязын ажыглаарын бодаар, азырадыкчы хөөннүглер. Бир уруг Кызылга бажың арендалаар дээш, авазын алгаш барган. Интернаттың ажылдакчы­лары чугаалап чадап каан: аваңны аппаар болзуңза, орун чок калыр, дедир кирип алыры дыка берге деп турда-ла кызыдыр алгаш барган. Оон авазын арендалаан бажыңынга каап­каш баарга, ол хөөкүй бергедээн, түрээн. Эрзин чурттуг кырган-авай ажы-төл чок кижи мен деп келген. Бир катап оглу (авазының пенсиязын кордап-ла ыйнаан) чедип келирге, «мээң чиземде эвес кижи-дир» дээш дедир теп хөлчок болган. Интернатче дужаапканы дээш чамдык улус уругларынга хорадаар хевирлиг.
Чеже-даа ажаал-тежээл, азырал-хайгаарал эки болза, кижиниң сагыш-сеткили база бар. Уруг-дарыының чанынга, уйнуктарын эргеледип олурган болза деп-даа бодаар-ла ыйнаан. Сагыш-сеткил чаас­каанзыралы деп чүве дыка берге. Дүргенниң ийи каът интернат-бажыңында 40 оруннуң чүгле онунда орус кижилер чыдар, артканнары – тывалар. А тываларның орус хамааты улуска бодаарга, ажы-төлү, дөргүл-төрели эвээш эвес болур ышкажыгай. Ынчалза-даа… Амыдырал канчаар-даа оруктажып болур, интернатка чурттаар салым кымга-даа таваржы берип болур. Каяа-даа болза, чырык чер кырында дириг чоруурувус дээш, өрү тейлеп, арткан-калган чуртталганы аас-кежиктиг чурттап алырынче чүткүүр ужурлуг бис. Оон өске орук чок.
Надежда Эргеп.
Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.