1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"КЕЖИК-ЧОЛДУҢ ЧЕЛЭЭЖИ"

Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, аныяк­ шүлүкчү Чаяна Чыкайның шүлүктеринге бижиттинген «Акыларым, угбаларым», «Сериин кежээ», «Сенче орук», «Хүреш» дээш оон-даа өске чараш ырылар чонга билдингир, сураглыг ырылар апарган. Ооң бижээн шүлүктеринге 50 хире  ыры чогааттынган. «Чаянаның шүлүктеринге аялга чогаадырга, боду-ла ырлаттына бээр, сөстери эптиг, чараш» – деп, композиторлар чугаалаар. Ооң шүлүктерин ыры кылдыр хуулдуруп турар композиторларга Чойгана Комбу-Самдан, Аяна Монгуш, Наталья Лопсан, Оксана Тюлюш хамааржыр. 
Чаяна Чыкай шүлүк, чогаал бижииринден аңгыда «Эрзин», «Шын» солуннарга ажылдап чораан болгаш,  очерк­тер бижииринге база мергежээн. Ол Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чыл оюн таварыштыр чонга онза ажык-дузалыг, номчукчуларның кичээн­гейин калбаа-биле хаара тудуптар «чончу» ном үндүрер бодал-биле «Чүс салым» деп ийиги номун бижээн (бирги шүлүктер болгаш чечен чугаалар ному «Ийи салым»). 
Автор номунда кирген маадырларын бүгү республиканың 17 кожуундан база Ак-Довурак болгаш Кызыл хоорайлардан илередип тыпкаш, чурттап орар суурларынга, аалдарынга чедип, олар-биле чоок чугаалажып, өг-бүлелериниң амыдырал-чуртталгазы-биле танышкаш бижээн. Кандыг-даа үе-чаданың номчукчуларының сонуургалын оттуруптар солун барымдаалар,  кижилерниң салым-чолун, эрткен оруун, катаптаттынмас төөгүзүн бижээн, езулуг «дириг» ном. Оларның чурттап келген чылдары, арга-дуржулгазы, ажыл-ижи, сагыш-сеткили кажанда-даа бир-бирээзинге дөмейлешпес. Бергелерни тиилээш, бодунуң оруун төлептиг эрттип, төрээн булуңун ээлеп, чуртунуң сайзырал-хөгжүлдезинге ак сеткилдиг ажылдап чораан болгаш бөгүн-даа ол буянныг херээн уламчылап чоруур кижилер-дир.
Ол ышкаш Улуг Тиилелгениң 70 чыл оюн таварыштыр аяс дээрни, аас-кежиктиг амгы үени чаалажып берген, эвээш арткан тылдың хоочуннарын номунда кииргенин ыдык хүлээлгези деп автор санап турар. Тус черниң эрге-чагырга база хөй-ниити албан черлериниң сүмелээни бүгү талазы-биле чонунга көскү үлегер болган төлептиг, чедиишкинниг ажыл-херектиг хамаатыларны номунда бижээн.
«Чүс салымның» маадырларының аразындан эмчи, башкы, артист, чолаачы, сайгарлыкчы, спортчу, аңчы, малчын, эртемден, ус-тывышчы, албан-хаакчы база депутат дээш кандыг-даа мергежилдиң тергииннери база келир үеже улуг идегелдиг, эки ажылдап турар аныяктарны номчукчу танып алыр. Кайы-бир номчукчу бодунуң кожазын, кады өөренген азы чаңгыс адырда ажылдап чоруур эжин бо номдан тып алыры чайлаш чок. 
Тайбың-чаагай чуртталганы биске күш-ажылы-биле эккеп, тургусчуп берген улуг назылыг кижилеривис хүнден-хүнче эвээжеп турар. Оларның орнун солуур бурунгаар көрүштүг аныяк-өскенниң санал-бодалы-биле номчукчу таныжар. 
Чогаадыкчы салым-чаяанныг аныяк шүлүкчү Чаяна Чыкай «Кежик-чолдуң челээжи» деп уран чогаалдың оюн-көргүзүүнче чонун декабрь 18-те чалап турар. Ол кежээге авторнуң чаа ырыларының база «Чүс салым» деп номунуң таныштырылгазы болур. Авторнуң ырыларын Тывада сураглыг ыраажылар Андрей Монгуш, Айдаш Барыңмаа, Ай-Хаан Ооржак, Аян-оол Сам, Айдыс Даржай, Артыш Сагаан, Аким Монгуш, Аида Даржай, Белла, Борбаана Баржай, Мерген Куулар, Надежда Куулар, Олимпиада Чывырал, Саян Дембирел, Сайзана Сюрюн база «Угулза» бөлүү дээш оон-даа өскелер күүседир.
Алдынай СОЯН.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.