1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КЕЛИР ҮЕЖЕ БҮЗҮРЕЛ-БИЛЕ

“Ыт ишпес ажыг суг” деп араганы мерген угаанныг өгбелеривис чиге сөглээн. Бачыттыг ол “ажыг сугдан” качыгдап, ооң бак салдарынга алыскаш, амыдырал-чуртталгазы буурап, ажы-төл, өг-бүлезинден чарылган улус кайы хөй болгай.

Республиканың наркология диспансеринде шак мындыг берге аарыгга таварышкан улусту эмнеп, кадык амыдыралче эглип келиринге дузаны кадып турар. Аңаа бир ай дургузунда аарыг кижилер мага-бодун арагадан арыг­ладып эмнеткениниң соонда, араганың азы наркотиктерниң бак салдарындан шуут адырлып алыр деп шиитпирлээннер наркология диспансериниң эмчи-реабилитация салбырынга эмнээшкинни уламчылаар.

2012 чылдың сентябрь айда Чеди-Хөл кожууннуң Элегес суу­рунга республиканың наркология диспансериниң эмчи-реабилитация салбыры ажыттынган. Салбырда аарыг кижилерниң чүгле мага-бодун эвес, а сагыш-сеткилин эмнеп, оларны катап кадык амыдыралче эгидип, шын оруктан аспас кылдыр өөредип, деткип турар. 

Реабилитация салбырының эжиин ажыдып кирип кээрге, эмнелге чери дээр хире эвес, чуртталга бажыңының ишти ышкаш сагындырар. Чурттаарынга таарымчалыг байдал тургустунган: аарыг улустуң дыштаныр, чемненир, эмненир өрээлдери, изиг, соок суглуг арыгланыр, чунар өрээлдер... Сагыш-човаачал буян­ныг эмнелге ажылдакчылары бо хүнде аарыг улуска, оларның өг-бүлелеринге ачы-дузазын көргүзүп турар. 

Салбырның эргелекчизи, социал ажыл талазы-биле специалист Людмила Тумат өг-бүле, ажы-төл, дөргүл-төрел аразында нарын айтырыгларны, республиканың наркология диспансериниң улуг эмчизиниң оралакчызы,  салбырның куратору Чодураа Ооржак аарыг кижилерни доктаамал хайгаа­рап, эмнеп турар, психолог эмчи Оксана Чудурук аарыг кижилерниң сагыш-сеткилинде чөрүлдээлерни олар-биле кады сайгарып, эмнээшкин дээштиг болурун чедип алыр ажылды холга алган . Нарколог, психолог мергежилдиг бо эмчилер аарыг кижиниң аарыының чадазының аайы-биле бот-тускайлаң «12 базым» деп программа-биле эмнеп турар.

Тус салбырда дааранырынга, аргыттынарынга, аъш-чем кылырынга, чазанып-узанырынга өөредип турар. Олар маңаа өөренип алган билиглерин амыдырал-чуртталгазынга ажыг­лай бээр дээрзинге салбырның ажылдакчылары бүзүрелдиг. Чүдүлгелиг улуска буддизм болгаш православ шажынның булуңнарын тургускан. 

Реабилитация салбырынга 6 чыл дургузунда 338 аарыг кижи эмнеткен. Оларның 253-ү эмнээш­кинни чедиишкинниг эрткен. Аарыг улустуң 197-зи херээ­жен, 141-и эр кижи. Кожууннар аайы-биле алыр болза, Кызыл, Барыын-Хемчик, Улуг-Хем, Чеди-Хөл, Бии-Хемден чыдып эмнедип турар улустуң саны хөй. 

Сумунуң Кара-кыс Мунзук аттыг Культура бажыңынга чанында спорт залынга хол бөмбүүнге ойнап, теннистеп, библиотеказынга солун-сеткүүл, номнар номчуп, сагыш-сеткилин байыдып турар. Күш-ажыл терапиязы эмнээшкинниң база бир чадазы. Аарыг улусту салбырның девискээринде чаагайжыдылга, ногаанчыдылга болгаш септелге ажылдарынче хараа туткан. Херээжен улус теплицада помидор, огурец, перецтерин, огородта ногаазын, чүзүн-баазын өңнерлиг чечектерин ажаап, эр улус херим чаартыр, сери сеп­тээр,­ хөмүр дүжүрер дээш оон-даа өске ажылдарны кылып турар. 

Салбырның девискээринде теплицага перец, помидор, огурецтерни чылдың-на тарыыр. Ооң чанында огородка чайын морковь, редис, свекла, ногаан кулчаны тарааш, аарыг улустар кадыкшылга ажыктыг ногааларын чемге ажыглаар. 

Наркотиктерниң кулу болбаалыңар

Кызыл хоорайдан 49 харлыг Андрей 17 харлыындан тура наркотиктиг бүдүмелдер-биле сыкыртынып эгелээн. Ооң чалыы назыны “өске делегейге” эрткен деп болур. Эге дээрезинде бо бүгү элээди оолга аажок солун ышкаш болган: “Мында келгенимден бээр 1 ай чеде бердим. Үжен ажыг чылдар эрткенде, бир дугаар шенеп сыкыртынган хүннү кара тамыже баштайгы базым кылган хүнүм деп санаар мен. Ону тырттып алырга, делегей бир янзы апаар, чуртталга дыка хөглүг ышкаш сагындырар. Кажан организм ээлчеглиг сыкыртынар “эмни” негеп эгелээрге, ону садып алыр акша-төгерик тып шыдавайн баргаш, кылыктанып, бодумну туттунуп шыдавайн баар турдум. 

Бир сыкыртынар наркотиктиң өртээ 1000 рубль. Дөрт шак эрткен соонда, организм катап-катап сыкыртынарын негеп келир. Эвээш дизе-ле, бир хүнде 2 катап сыкыртынар “эм” херек. Мооң мурнунда бо хайлыг аарыгдан наркология диспансеринге эмнедип алгаш, өг-бүле болгаш өске байдалдарның уржуундан база катап сыкыртынып алыр турдум. Ам шуут шылай бердим. Эртемим-даа, өг-бүлем-даа, чурттаар бажыңым-даа чок, ажыы-биле чугаалаарга, бомж-тур мен. Өөм ишти мени кайыын шыдажыр (амгы үеде бистиң аравыста чок), уруум 3 харлыг турда, кады чурттавайн барган бис. Красноярскиде уруум-биле харылзажып турар мен. Кадык амыдыралче эглип, ажыл-агый тып, бажың хөлезилеп алгаш, чаас­кан арткан уруумга дузалажыр мен. Наркотик деп хамчыктан ойталап, мындыг кара тамыже кире бээринден кичээниңер деп аныяк-өскенге сагындырып, ооң “аспаандан” уштунары барык болдунмас дээрзин оларга чагып тур мен. Ону хөк бодап, чалгаа чазып, шенээн херээ-даа чок. Наркотиктер деп тулаадан ырак туруңар. Чуртталгада моон-даа үнелиг, солун чүүлдер бар».

Өг-бүлези  эргим

Ийи ажы-төлдүг, 23 харлыг Нина Шалгак реабилитация салбырында 3 ай эмнедип чыдар. Ол назы четпээннер эргелерин камгалаар комиссияга сайгарткаш, хемчег алдыртып, ажы-төлүн хавырткан ие: “Араганы эш-өөрүм-биле “бичиилеп” ижиптер кижи мен. Бир катап кожаларым чалаарга, 2 харлыг оглумну бажыңга арттырып кааш, улуун­ эдертип алгаш чорупкан мен. Ол үеде ТР-ниң ИХЯ-ның Кызыл хоо­рай талазы-биле эргелелиниң назы четпээннер-биле ажыл чорудар инспекторлар рейд үе­зинде бажыңга келгеш, уруумну хавырып аппарган болган. Мооң мурнунда инспекторлар каш удаа сагындырыгны база кылып турган. Кады төрээннерим, өөм ээзи мени чеже-даа чагып-сургаарга, шоолуг-ла херекке албас турдум. Бодумга хамаарыштыр эпчок сөс мырыңай дыңнап шыдавас, бодумга аажок болчуп, могаттынып турганымны сактып кээримге, ыядынчыг-дыр.   

Маңаа келгеш, арага деп ажыг сугнуң айыылының, хоразының дугайында дыка-ла хөйнү билип алдым. Арагага хандыкшыл дээрге аарыг-дыр. Бо салбырга улус чаңгыс нарын айтырыгны шиитпирлеп алыр дээш келир, мында кижи бүрүзүнүң човулаңы дөмей, ынчангаш кым кымны-даа ол-бо дивес, кочулавас, кыжырывас, шупту демниг бис. 

Кым аарыгның аспаандан адырлып эгелээнил, өскезинге дузалажыр, чаңгыс өг-бүле-биле дөмей бис. Бо үе дургузунда аажы-чаңым эки талаже өскерлип, сагыш-сеткилим оожур­гай берди. Бис шуптувус боттарывысты арага, таакпы, наркотиктерден ылап-ла аарый берген-дир бис деп миннип, чоор­ту сегип, бот-боттарывысты деткижип, өрү тыртыжып тургаш, сагыш-сеткиливис ажыдып, час­тырыгларывысты чажырбайн чугаалажып, келир үеже эки планнарны тургузуп тур бис. Кы­зылда мени өөм ээзи биле 5 харлыг оглум манап турар. Чер бажыңныг бис. Үндүр бижиптерге, уруглар бажыңындан хеймер оглумну ап, ажылымга катап тургустунуп, арагага сундулуг эш-өөрден ырап, өг-бүлем дээш бодамчалыг чурттаар мен».

Салбырның эргелекчизи Людмила Туматтың чугаазы-биле алырга, эмнедип ап турар кижилерниң хөй кезии аныяк­ кыс­тар. Ол дээрге херээ­жен чоннуң арагага дораан чаңчыгып, сундуга бээриниң база бир херечизи-дир. Реабилитацияны 3 айдан 6 айга чедир эртери көрдүнген. Оларның хөй кезии арага иже­ринден ойталаарындан аңгыда, боттары амыдырап-чурттаарының деңнелин бедидип, чаа мергежилдерни шиңгээдип ап, өг-бүлелеринче эглип, ажыл-агыйлыг апарганы дээрге, улуг чедииш­кин.

Республиканың наркология диспансериниң эмчилериниң кылып турар ажылының улуу моон-на көскү. Олар аарыг кижилерни шын орукче углап, хөй күжүн үндүрүп турар. Эмнээшкин эрткен кижилер бажыңнарынче ча­нып, өг-бүлелеринче эглип кээр­ге, дөргүл-төрелиниң, чоок ки­жилериниң деткимчези база чу­гула херек. Чүгле ынчан оларны эки чуртталгаже эгидип болур. 

Реабилитация салбырында эмнедип ап турар 13 кижиниң хөй кезии 20-ден 35 хире хар-назылыг улус. Оларның аразында  назы четпээннер эргелерин камгалаар комиссияларга сайгарткаш, хемчег алдырып, ажы-төлүн хавыртып алган иелер база бар. Ажы-төлүн хавыртыры дег хилинчек кайда боор. Ынчангаш олар ажы-төлүн эгидип алыр дээш, эмнедип турар. Наркотиктиг бүдүмелдерниң хайы-биле судка хемчег алдырган аныяк оолдар бары хомуданчыг. Эмнээшкин эртип турарлар багай чаңчылдарының “аспаандан” уштунуп, келир үеже бүзүрел-биле көрүп, боттарын шүгдүнүп, кадык чаагай амыдыралче эглир деп шыңгыы шиитпирлеп алганнар. А ол чүгле кижиниң бодундан хамааржыр. 

Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Авторнуң  тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.