1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КИЖИНИҢ АМЫ-ТЫНЫН КАМГАЛААН

2017 чылды дүнеки салюттар-биле аажок солун кылдыр уткуп алгаш, январь 1-ниң хүнүнде Начын Кара-Сал кежээкиниң 5 шак үезинде кырган-авазын үдеп чедирип каары-биле бажыңындан үнүп келирге, агаарның ышсыы-ла кончуг болган. Канчангаш көрүптерге, дужунда бажыңдан кара ыш дээрже дүргектелип, соңгазындан кызыл от чалбыраашталып турган. 
Оол турган черинден аткан октуң дүрге­ни-биле херимни ажа халааш, өрттенип турар бажыңга маңнап келирге, эжик дээктиг, келген уг-биле ону ажыда тыртыпкаш, ыш аразынче кирген дораан: «Бажыңда кижи бар бе?» — деп алгырган. Ынаар-ла ыш аразын­дан оожум човууртаашкын үнген. Чеде халый бээр­ге, кожазы хөөкүй шалада кээп дүшкен чыткан. Начын ону таныыр, кылаш­таары багай, колдуктааштыг инвалид деп билир. Орус улуг эр кижи элээди оолдан бе­дик, аар болбайн аан. Ынчалза-даа Начын та кайыын келген күштүң дузазы-биле ону будундан үндүр сөөртүп эккелген. Кожа­зы мүн-не медерелин чидирбээн болган, ба­жың­да оон ыңай кижи бар бе деп айтырарга, «Чок» — деп харыылаан. Оон халчып келген ава-ачазынга «доңуп тур боор» дээрге, ава­зы Аяна Васильевна бажыңындан чылыг чоорган эккелгеш, когараан кижини ораапканнар.
Ол аразында өрт камгалалының болгаш «Дүрген дузаның» машиналары-даа бо-ла келген. Дем-не кырган-авазы биле Начынның алгызындан бажыңга турган Начынның ава-ачазы телефондан «101» дугаарны долгапкаш, Рихард Зорге кудумчузунда черде турар бажыңда өрт болу бергенин дыңнадыпканнар. Ол бүгү 7-10 минута иштинде болган.
Начын Кара-Сал – Тываның күрүне лицейиниң физика-математика угланыышкынныг 10 «а» клазының өөреникчизи. Авазы Аяна Васильевна ажыл-чорудулганың чамдык хевирлерин лицензиялаар албан черинде кол специалист болуп ажылдап турар, ачазы Борис (эрги ады Чингис) Дамбаевич – хостуг хүреш талазы-биле тренер-башкы. Оларның алыс чурту – Чадаана, кайызы-даа Тываның күрүне университедин дооскаш, өөредилгезиниң соонда Кызылга чурттап артып калганнар. Олар ийи оолдуг, улуу Начын, бичиизи Шойгу Кызылдың 7 дугаар школазының 2-ги классчызы. Бир солун факт: Начын – Конгар-оол Ондарның уйнуу, алдар-сураглыг хөөмейживис оолдуң ачазының ачазы болуп турары. Конгар-оол Борисович бир катап уйнуу Начынның төрүттүнген хүнүнде синтезатор фортепиа­но белекке берген. Начын ону боду ойнап өөренип алган, ам бажыңда аянныг аялгалар чаңгыланып-ла турар апарган.
Черле Начынның сонуургалдары дыка көвей, чүү-даа чүвеге өөрениичели кончуг. Хостуг хүреш секциязынга ол киржип турган, шахмат оюнун-даа билир, аңаа 2-ги разрядчы. Гитара бажыңга черле чыткан, бичии­зинде ону шоолуг херекке албайн турган болза, 9 класс чеде бергеш, гитарага база ойнап өөренип алган. Рубиктиң кубигиниң (кубик Рубика) дөрт талазын Начын чаңгыс минута иштинде чыып кааптар. Физика-математика клазының өөреникчизи болганда, информатика, компьютер талазын тергиин эки билири чугаа-даа чок.
Камгалап каан кижизиниң байдалы экижип келген, баштай реанимацияга чыткан болза, ам анаа палатада эмнедип чыдар. Ол дугайында инвалид кожазын хире-хире хайгаарап көрүп каап турган даайындан айтырып билип алганнар. Болар ийи оглун төлептиг өстүрүп кижизидип чоруур Кара-Салдарның шаг-шаандан бээр эдержип чурттап келгени кожалары эвес, чүге дизе аныяк өг-бүле олаага чоокта чаа, 2016 чылдың сентябрь айда бажың садып алгаш, көжүп келген. Ынчангаш орус кожазының кээп турар төрелиниң ат-сывын-даа билбес, чааскаан чурттап олурар инвалид кижини 45-50 хар иштинде кылдыр көргеннер, адын Эдуард деп билирлер. «Маадырлыг чорук кылган мен деп боданыр-дыр сен бе?» дээн айтырыгга Начын: «Чок, ол дугайында бичии-даа сагыжымга кирбейн турар» — деп харыылаар. А херек кырында ол езулуг эрес-дидим, маадырлыг чорукту кылган. Начын эвес болза, инвалид кожазын чалбыыштыг өрт иштинден ушта тыртып кагбаан болза, ооң амы-тыны кес кырынга турган-дыр. Улуг чуртталгазын кижиниң амы-тынын камгалап каары ышкаш маадырлыг чоруктан эгелеп алыр үүле-чол кижи бүрүзүнге таварышпас. Россияның онза байдалдар яамызының Тыва Республикада кол эргелели Начын Кара-Салга эрес-дидим чоруу дээш шаңнал тыпсыр дугайында өргүүделди Красноярскиже чорудупкан.
Начын бичиизинден-не онзагай, биче сеткилдиг, эки мөзү-бүдүштүг оол болуп өзүп келген. Лицей кирер мурнунда 7 дугаар школага өөренип турган. Дөрткү классчы тургаш-ла ол кырган-ачазы Конгар-оол Борисович дугайында орус дылга чогаадыгны бижип каарга, эки утка-шынарлыг чогаадыкчы ажыл кылдыр онзалап мактааш, чогаадыгны школаның стендизинге азып каан, ол ам-даа ында турар. Бичии оол кырган-ачазындан үлегер алырын, өзүп келгеш, кырган-ачазы ышкаш, Америка барып чедер күзелин чогаадыында илередип бижип каан. Ийет, амгы бо үеде тывалар делегейниң кайы-даа чуртунга хостуг чедип барып, уран талантызын бараалгадып, биче төрээн чуртун алдаржыдып, даштыкыда кайда-даа ажылдап, чурттап чоруурлар. А Начын Кара-Салдың бичиизинде алдарлыг кырган-ачазының оруу-биле Америка чедер дээн күзели бо назыда чайлыг боттаны бээри чугаажок. Шупту чүве ооң мурнунда.
Надежда Эргеп.
В. ЧАДАМБАНЫҢ тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.