1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КИЖИ АДЫНГА ХУМАГАЛЫГ БОЛУР

Кижиниң Хамааты байдалының актыларының бижидилгелерин (ХБАБ) революция мурнунда хүрээ-хиитке кылып турган болза, 1917 чылдың декабрь 18-те хүлээп алган «Хүрээ-хиитти күрүнеден база школаларны хүрээ-хииттен аңгылаар дугайында» Декрет езугаар ХБАБ албаны үндезилеттинип тургустунган.
ХБАБ-тың хоочуннар чөвүлелиниң даргазы Наталья Монгалбии ажылдап чораан чылдарындан мындыг солун сактыышкынны, эскериглерни чугаалады: 
— 1945 чыл. Тываның ССРЭ-ге каттышкаш, паспорт, төрүттүнген херечилелдер кылдырып эгелээн үези. Ынчангаш чамдык улуг өгбелеривистиң ол дарый алдынган хемчеглерниң салдары-биле ат-сывы, төрүттүнген чери, ай, хүнү, харын-даа чылы шынга дүүшпес кылдыр бижиттине берген. Чүс-чүс чылдар дургузунда документ чок, чүгле чугаазы-биле хамык чүүлдү бадыткап чораан чон хеп-хенертен мындыг эргилдеге тоомча чок болганы дыка хөй солун чугааларны тывылдырган. Чижээ, Андрей Чүлдүм-оол акыйның мындыг чугаазын утпас мен.
«Мен Шагаан-Арыг хоорайга ажылдап тургаш, бир дугаар шалыңым алыр дээш чеде бээримге: «Сен дээрге чээрби ажыг… та каш дугаар Кызыл-оол Донгак болуп турар кижи сен ыйнаан. Өске аттан тып алгаш кел, оон акшаң бээр мен» — дээн. Баш муңгаш чоруп туруп берген мен. Акшам дыка үр албайн, ат тыппайн туруп бээримге: «Бээр кел, сээң адың Андрей болур. А фамилияңны бодуң чогаадып ал» —  дээн. Ынчалдыр Андрей Чүлдүм-оол апарганым ол. Бир эжим улузунга акшазын дүрген аппарып бериксээш, дашкаар үне халып кээрге, «Ремонтно-техническое объединение – РТО» деп каан бижиктиг улуг албан чери турган. «Бо албан чери ышкаш күштүг, бай болуйн» — деп бодунга йөрээл салгаш, адымны РТО кылдыр бижидип алдым» — деп олурганын дыңнаан мен. Ындыг тоомча чок чоруктуң  салдары-биле Пряник, Конфет, Хлеб, Отчет, Стакан дээн ышкаш аттар тыптып келген. Ол өгбелеривистиң  аттары ам төөгүвүс апарган. Ынчангаш ХБАБ ажылдакчылары ат-сыпка чазыг кылбазы-биле быжыг билиглиг болурун бо барымдаалар бадыткап турар. 
Кижиниң ат-сывынга, ада-өгбезиниң адынга хумагалыг болурун ХБАБ ажылдакчылары боттарының эрттирип турар хемчеглеринге доктаамал демдеглеп турар. Төрүттүнген херечилелин тыпсыр, өгленген аныяктарны бадылаштырар байырлыг езулалдарга ХБАБ ажылдакчылары чогаадыкчы ажылдап турары-биле кижиниң амыдыралында бо онзагай хүннер кезээде уттундурбас болур. Оларның ажылындан амыдыралда улуг өскерлиишкин болу бербези шын. Ынчалза-даа…
Маңаа бир таварылганы чугаалак­сай-дыр мен. Бир кыдыкы кожуунга уруг айтырган черге оолдуң угбазы бот херээжен кижи: «Келин айтырбышаан, бодумга кижи көрүп чоруур кижи мен» — деп баштактанган. Уругнуң улуг даай-авазы ону дыңнааш: «Бистиң аравыста бот кижи чок. Мындыг уруг-дарыгның салым-чолу шиитпирлеттинер езулалдарже бот улус чалавас улус бис» — деп харыылаан.  Мында ужур-ла бар. Мен бодаарымга, даай-аваның харыы­зында чөптүг чүүл бар. Өг-бүлени уштап-баштаар езулалдарга колдуунда үлегерлиг ада-ие болуп чоруур төрелдерни чалап турар болза, аныяктарга үлегер болур деп бодаар мен. Ол ышкаш мөзү-бүдүштүг ажылдакчы аваның холундан  бадылашкан дугайында херечилел алган аныяктарның салым-чолу база чогумчалыг болурун амыдыралда мээң эскериглерим бадыткап турар.
Айлаң Даржаа.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.