1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КИЖИ БАЖЫ КИЗИРТ, АЪТ БАЖЫ КОЗУРТ

Аът чарыжынга Тыва Рес­публиканың бирги чери дээш маргылдаа апрель айның төнчүзүнде Чөөн-Хемчик кожууннуң Бора-Булак ховузунга 24 дугаар болуп эрткен. Ону эң-не баштай 1993 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң чылгычыларының саналы-биле эрттирип эгелээн. 
Маргылдааның байырлыг ажыдыышкынынга Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызы Байбек Монгуш, көдээ ажыл-агый сайыды Эртине Данзы-Белек, маргылдааның эрттирикчилери орденниг Бии-Хем кожуунда Тыва Республиканың Чазааның Даргазының бүрүн эргелиг төлээзи Василий Маады, Кызыл хоо­райның мэриниң бирги оралакчызы Уран-оол Ондар олар чыглып келген чонга ба­йырын чедирип, маргылдааның байырлыг ажыдыышкынын чарлааннар. 
Тыва Республиканың аът спортунуң федерациязының даргазы Таймир Сарыглар бо эртип турар аът спортунуң маргылдаазының төөгүзүнге док­таап, ооң эң баштайгы эгелекчилеринге феде­рацияның мурнундан суй белектерни, хүндүлел бижиктерни байырланчыг байдалга тывыскан.
Республиканың аңгы-аңгы булуңнарын­дан келген кижилер­, машина-балгаттыг, чадаг ажы-төлүн, эш-өөрүн эдертип алгаш, Бора-Булактың аът чарыштырар оруун дургаар ээлепкенин көөрге, чаражын чүү дээр боор. Тыва чоннуң чылгы малынга ынаан чүгле ол чижектен безин көрүп болур. 
Чыл бүрүде частың ийиги айы апрельде болуп  турар бо солун маргылдааны бо удаада Кызыл хоорайның болгаш Бии-Хем кожууннуң удуртукчулары демнежип алгаш, бедик деңнелге организас­тап, шаңнал-макталдарын элбээ-биле сөңнедилер.  
Тыва чон шаг-төөгүден бээр-ле аът малын кончуг хүндүлээр, аңаа чалбарыыр чораан. Ооң бир тодаргай херечизинге дараазында чижекти киирерге-ле, билдине бээр. Тываның 96 чыл бурунгаар аңгы күрүне кылдыр тургустунуп келгенинден бо хүннерге чедир күрүне сүлде-демдээнде халдып орар аъттыг кижини сиилбип көргүскен.
Тыва чон шаг-төөгүден бээр  чарышка эрткен аъттың ээзин бажын ажыр мал-биле, эктин ажыр эт-биле шаңнап-мактап чораанын тоолчургу чугаалардан билир бис. Бистиң республиканың аныяк удуртукчулары даартагы хүнче көрүп, кедизин бодап, тыва чон моон-даа соңгаар улуг сайзыралды алырын күзээн сеткил-биле чаартылгаларны кылып турар деп бодаар мен.  
Бора-Булакка болган аът спортунуң чемпионадынга 10, 15, 27 километр хем­чээлдерге болган маргылдааларга ниитизи-биле 8 салыгны кылган. Ам оларның эң-не солуну – чиик автомашина шаңналдыг аът чарыжының хемчээлдеринге болган маргылдааларга доктаап көрейн.  
Бүдүрүкчү аскырларның 15 километр­ге чарыжынга Сүт-Хөлден келген Буян Ооржактың аъды финишке эң бир дугаа­рында маңнап келгеш, ээзинге «Лада-гранта» маркалыг чаа машинаны чаалап берген. Өвүр кожуундан келген Мерген Салчактың аъды – ийиги, Алексей Очур-оолдуң аъды – үшкү, Бии-Хем кожуундан келген чылгычылар Сайын-оол Шагдыр биле Мерген Оюннуң аъттары 4-5 дугаар черлерде болганнар. 
Дөрт хардан улуг назылыг аъттарның 27 километр хемчээлдиг  чарыжынга нии­тизи-биле 100 ажыг аъттар киришкен. Маңаа Сүт-Хөл кожууннуң төлээзи Аңчы Монгуштуң калдар аъды финишке эң бир дугаарында келгеш, ээзинге чаа «Нива» машинаны чаалап эккеп берген. Ооң чаңгыс командада эжи Арат Монгуш – ийиги черни алган. Чөөн-Хемчиктен Анатолий Ондарның – үшкү, Барыын-Хемчиктен Олег Ооржактың – дөрткү, Серен Кууларның аъды бешки черлерге төлептиг болганнар.
Сөөлгү үеде тыва уксааның аъттарын көвүдедип, ону мурнады хөгжүдер угланыышкынны Тыва Республиканың Чазаа чугулалап алган. Ол респуб­ликада чылгы малды өстүрүп, малдап чоруур чылгычыларга улуг өөрүшкү болганы чугаажок. 
Бора-Булакка болган байырла­лдың аът чарыжының судьялары тыва уксаалыг аъттар чарыжынче кирер аъттарның шилилгезинче чугула кичээнгейни салган. Арыг тыва уксаалыг аъттың хендирбезиниң бедии 1 метр 40 сантиметрден эртпес ужурлуг.
Тыва уксаалыг аъттарның 27 километр хемчээлдиг чарыжынга ниитизи-биле 140 аътты чарыштырган. Кызыл кожууннуң Кара-Хаактан Ай-Темир Монгуштуң сарыг аъды бир дугаарында маңнап келген. Хорум-Дагдан Владимир Кууларның Калчан-Хүреңи – ийиги, Хайыракандан Омак Монгуштуң Кара-Боразы – үшкү, Чаа-Хөлден Шолбан Кенденниң Шавыдары – дөрткү, Сукпактан Эдуард Ооржактың бора аъды бешки шаңналдыг черлерни ээлээннер.
 Бора-Булакка болган аът чарыжының 2 харга чедир богбаларның 10 километр хемчээлге чарыжынга Бай-Тайганың Шуйдан Аңгырак Конгарның калдар аъды бир дугаарында маңнап келген. Бии-Хемниң Сесерликтен Аяс Салчактың доруг аъды – ийиги, Улуг-Хемниң Торгалыгдан Айдыс Дамбааның шилги аъды – үшкү, Бии-Хемниң Сесерликтен Андрей Дондуптуң бора аъды – дөрткү, Чөөн-Хемчиктиң Баян-­Таладан Буян Кууларның калдар аъды  бешки черлерни ээлээннер.   
Дөрт хар чедир назылыг  челер аъттарның 15 километрге чарыжынга Өвүр кожуундан Артем Дагбыштың калдар аъды финишке бир дугаарында маңнап келген. Улуг-Хемден Буян Шойдааның доруу – ийиги, Аяс Шивит-Хуурактың доруг аъды – үшкү, Кур-Черден Алексей Монгуштуң – дөрткү, Улуг-Хемниң Чодураадан Сайдаш Барыңмааның кара аъды бешки черлерни алганнар. 
Чүгүрүк чавааларның 15 километр хемчээлинге 36 аът киришкен. Маңаа Барыын-Хемчиктен Олег Ооржактың хүрең аъды өскелерни эртип келген. Кызыл кожуундан Даш-Демир Кууларның Калдары – ийиги, Бай-Тайганың Кара-Хөлден Артур Салчактың Шилгизи – үшкү, Иймеден Аржаан Монгуштуң Калдар-Каразы – дөрткү, Улуг-Хемден Владислав Болат-оолдуң доруг аъды – бешки, Кызыл кожуундан Айдыс Монгуштуң Калчан-Шилгизи – алдыгы, Аяс Ооржактың аъды – чедиги, Улуг-Хемден Василий Кенденниң Калчан-Шилгизи  сески черлерни ээлээннер.
Улуг чыраа аъттарның 15 километр хемчээлдиг чарыжынга  Улуг-Хемниң Иштии-Хемден Аким Дары-Сүрүннүң кара аъды эрттип келгеш,  ол хемчээлге тии­лекчи болган. Кызыл кожууннуң Кур-Черден Аяс Хомушкунуң доруг аъды – ийиги, ол-ла черден Орлан Очурнуң бора аъды – үшкү, Таңдының Элегестен Сайдаш Иргиттиң доруг аъды – дөрткү, Шуйдан Валерий Кууларның калдар аъды  бешки  черлерни  алгаш, шаңнатканнар.
4 харга чедир аныяк чүгүрүк чаваа­ларның 15 километрге  чарыжынга Кызыл кожуундан Радомир Монгуштуң аъды чемпионнаан. Бай-Тайгадан Альберт Иргиттиң – ийиги, Чөөн-Хемчиктен Айдыс Саттың – үшкү, Улуг-Хемниң төлээлери Белек Күдер биле Владимир Ооржактың аъттары – бешки, алдыгы, Чөөн-Хемчиктен Байбек Монгуштуң – чедиги, Бии-Хемден Аркадий Дондуптуң малы сески черлерни тус-тузунда алганнар.
Владимир ЧАДАМБА.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.