1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КИЧЭЭНГЕЙДЕ - БАЛЫК ТЫВЫЖЫ

Тываның Баштыңының 2015 чылдың май 19-та №93 Чарлыы-биле Тыва Республиканың девискээринде сугларның биологтуг курлавырларының өзүп көвүдээринге таарымчалыг байдалдарны тургузуп, балык үлетпүрүнүң продуктулуг чоруун организастаар, өйлеп-таарыштырар бүрүн эргелерни ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызынга дамчыдып берген. Оон бээр ам ийи чыл эрткен. Амгы үеде республиканың балык ажыл-агыйында байдал кандыгыл?
Бөгүнгү «Шын» солуннуң аалчызы Тыва Республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының көдээ ажыл-агый болгаш балык ажыл-агыйының продуктуларының болбаазырадылгазын болгаш аъш-чем продуктуларының айыыл чок чоруун хандырар килдизиниң эргелекчизи Альбина Михайловна Даваа-биле «Шын» солуннуң экономика, үлетпүр, көдээ ажыл-агый килдизиниң эргелекчизи Даш-оол Монгуш ужуражып чугаалашкан.
– Альбина Михайловна, Тыва­ның хемнер, хөлдери, суг шыгжамырлары балык-байлаң-биле элбек дээр-ле болгай бис. Оларның аразында үнелиг, үлетпүрге чиг-эт болур балыктар хөй бе?
– Тыва чурту байлак деп чу­гаа үндезинниг: балык-бай­лаңныг болгаш балык өстү­ре­ринге таарымчалыг улуг, биче хөлдерниң саны 6700, а хемнер саны 15 муң чедип турар. Оон аңгыда дыка улуг девискээрде Саян-Шушенск суг шыгжамыры чыдар. Оларда үнелиг, үлетпүрге чиг-эт болур балыктарның он хевири бар. Ол дээрге ак-балык, шортан, кадыргы, бел, налим, хариус, сиг, язь, лещ, осман деп балыктар-дыр. 
– Үнелиг балыктар дээрге-ле дузап, ыштап, консервалап дээш өске-даа үлетпүр аргалары-биле болбаазыраткаш, аъш-чемге ажыглап, бараан кылдыр үндүр садып-даа болур балыктар деп билир бис. Амгы үеде республикада балык ажыл-агыйында байдал кандыгыл, солуннуң номчукчуларынга сонуургадып чугаа­лап бээр силер бе?
– Республикада балык тывыжын чорудуп турар ажыл-агыйларның болгаш бүдүрүлге черлериниң саны 40 чедип турар. Оларның аразында балык тывыжын чорудары-биле алган планныг онаалдазын чылдың-на күүседип турар ажыл-агыйлар болгаш бүдүрүлгелер хөй. Чижээ­лээрге, 2015 чылда балык тывыжын чорудар планныг онаал­дазын 2016 чылдың январь 20-ниң медээзи-биле 24 бүдүрүлге чери 100 хуу күүсеткен. Олар дээрге-ле Мөңгүн-Тайганың «Мө­ген-Бүрен», «Малчын» унитарлыг бүдүрүлгелери, федералдыг эдип чазаар албан чериниң №2 күш-ажыл колониязы, Барыын-Хемчиктиң, Шагаан-Арыгның ыяш ажыл-агыйлары, көдээ ажыл-агый хереглекчилериниң «Ногаан», «Нептун» кооперативтери, «Сумбер-Уула», «Мөңгүн» көдээ ажыл-агый коо­перативтери, «Пөш», «Багульник», «Тыва даг-дүгү тудуг», «Септелге энергетика», «Партнер» кызыгаарлаан­ харыысалгалыг ниитилелдер, Тожунуң аңныыр-тывыш ажыл-агыйының кооперативи-дир.
Ол ышкаш 2015 чылда балык тывыжын чорудары-биле бодунга алган планныг онаалдазын ак сеткилдиг күүседип, кызымак ажылдааннарга арат-фермер ажыл-агыйлардан Уйнукмаа Иргитти, хууда бүдүрүлгелерден Аяна Монгуш, Александр Петухов, Сайдаш Кол, Ян Пахель, Вик­тор Ховалыг, Алдын-оол Аракчаа, Анатолий Молчанов болгаш өскелерни-даа адап болур.
Бо ажыл-агыйларның, бү­дү­рүл­гелерниң болгаш хуу ки­жилерниң шудургу ажыл-ижиниң түңнелинде дузаан, ыштаан болгаш чаа туткан балыктарның садыгларда көстүп кээп турары өөрүнчүг. Ындыг-даа болза тус черниң балыы чоннуң хереглелинге ам-даа четпейн турар. Тускай эртемниглерниң санап турары-биле алырга, чаңгыс кижиниң чыл дургузунда балык эъдин чиир нормазы 18, 6 килге дең болза, ол көргүзүг бистиинде чүгле 8,4 кил болуп турар.
Россияның балык ажыл-агы­йының Енисей девискээр эргелелиниң бистиң республикага чоннуң хереглелинге дүүштүр тускайлап берип турар балык тударынга чөпшээрелдериниң хемчээли эвээш эвес болуп турар. Чижек кылдыр сөөлгү беш чылдарны көрээлиңер: 2012 чылда 407 тонна балыкты тударын чөпшээрээн болза, ооң күүсеттингени – 310 тонна, 2013 чылда 347 тоннаны 267 тоннага, 2014 чылда 268 тоннаны – 210-га, 2015 чылда 365 тоннаны – 325-ке, 2016 чылда 157 тоннаны 138 тоннага күүсеткен.
Чоннуң хереглелинге дүүш­түр четчир хемчээлдиг балык­ тывыжын чорудары-биле чөп­шээ­релди берип турда-ла, балык тывыжын чорудуп турар ажыл-агыйлар, бүдүрүлгелер ону күүседип күш четпейн тура­рының чылдагааны чүдел? Би­рээде, бо черлерде балык кадагалаар улуг соодукчулар чок. Ынчангаш балык тывыжын чүгле кышкы үелерде, колдуун­да ноябрь, декабрь айларда чорудуп турар. Ийиде, машина-техниканың чедишпезинден чедери берге, ырак-узак хөлдерге, суг шыгжамырларынга балыкчылар чедип шыдавайн турар. Үште, кожууннарда балык тывыжын чорудар болгаш балык болбаазырадыр, ыштаар, дузаар, балык эъдинден янзы-бүрү консервалар кылыр биче бүдүрүлгелер, цехтер чогундан бо ажыл шуудавайн турар. 
– Альбина Михайловна, өскээр чугаалаарга, балык тывыжын чорудар ажыл-агыйлар, бүдүрүлгелер бар, кижи күжү четчир. Чүгле машина-техника, дериг-херекселдер-биле хандырылга четпейн турар. Ынчаарга ол бүгүнү садарынга эвээш эвес акша-төгерик херек апаар болгай. 
–Ийе, республикага балык ажыл-агыйын сайзырадырынга кол бергедээшкиннер акша-төгерик айтырыында болуп турар. Балык тывыжы чорудуп турар биче хевирлиг ажыл-агыйлар ээлеринге ажыл-херээн калбартыры-биле чээлини банкылар бербейн турар. Ынчангаш күрүне деткимчези чокта балык ажыл-агыйын сайзырадыры берге.
Тургустунуп келген байдал­ды өөренип көргеш, Тыва Республиканың Чазаа үлетпүр болгаш бараан хевириниң балык ажыл-агыйын сайзырадыры-биле «Тыва Республикага 2014-2020 чылдарда көдээ ажыл-агыйны сайзырадыры, көдээ ажыл-агый, чиг-эт болгаш аъш-чем продуктуларының рыногун өйлеп таарыштырары» деп күрүне программазының иштинге немелде кылдыр «Тыва Республикага 2016-2020 чылдарда балык ажыл-агыйының комплекизин сайзырадыры» деп программаны хүлээп алган.           
Программаның кол сорулгазы болза, Тывада хөлдерниң, суг шыгжамырларының балык курлавырларын өстүрүп, оларны ажыктыг ажыглаар, балык тывыжын калбартып, ооң орулгалыг кезээн бедидер. Болбаазыраткан балыктың хемчээлин өстүрүп, чоннуң хереглелинге чедер продукцияны бүдүрүп, балык адырының регионнуң бараанныг продукциязынга салыышкынын көвүдедир.
ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамы­зы үстүнде программага үн­де­зи­лээш, үлетпүр болгаш ба­раанныг хевирниң балык ажыл-агыйын хөгжүдүп ту­рар сайгарлыкчыларның ча­рыгдалдарының кезик-чамдыы­зын күрүнеден эгидип бээриниң дугайында чурумну ажылдап кылган. Ону ТР-ниң Чазааның 2016 чылдың апрель 22-де док­таалы-биле бадылаан.
Бо чурум езугаар чарыг­далдарның дараазында хевирлеринге күрүнеден субсидия акшазын төлээр:
– балык өстүрери-би­ле байлаңнарны болгаш үүрге­не­лерни сатканынга;  
– байлаңнарны болгаш үүр­генелерни өстүрүп, балык тударынга таарымчалыг аквариумнарны садып алганынга;
– балык өстүреринге болгаш балык тударынга херек дериг-херекселдерни сатканынга;
– балык ажыл-агыйларын суг-биле хандырар ажылдарга болгаш өске-даа ачы-дуза чедирилгезинге.
ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы бо чурум езугаар 2016 чылдың май – июль айларында сайгарлыкчылар ортузунга шилилде мөөрейни эрттирген. Ооң түңнели-биле хууда сайгарлыкчылар Виктор Ховалыг, Аяна Монгуш, көдээ ажыл-агый хереглекчилериниң «Ногаан» кооперативи (удуртукчузу Сергей Спирин), «Партнер» КХН (удуртукчузу Валентин Соколов) субсидия акшазын алыр эргени алган.
Ам оларны чаңгыстап таныштырайн: хуу сайгарлыкчы Виктор Лопсанович  2009 чылдан эгелеп Эрзин кожууннуң Төре-Хөлде элбек балыктыг девискээрни 15 чыл дургузунда арендалап алгаш, балык тывыжын чорудуп турар. Балык продукцияларын кадагалаары-биле «Бирюса 144», «Бирюса­ F240К» деп соо­дукчуларны садып алганының дугайында документилерни ол комиссияга дужааган. Сайгарлыкчының чарыгдаан акша-көпееэниң чартыын 17750 рубльди субсидия акшазы кылдыр эгиткен.
Хуу сайгарлыкчы Аяна Олег­овна ыраккы Тожунуң Ушпе-Хөл девискээринде үлетпүр хевириниң балык тывыжын чорудуп турар. Аяна Монгуштуң удуртуп турары Далай аттыг балык болбаазырадыр цехтиң бүдүрген продукциязын садып алыкчылар үнелеп турар. Ыштаан, дузаан, доңурган балыктарны садып сайгарып турар улус. Бо удаада сайгарлыкчы 3 млн. 1 муң рубльге балык дузаар дериг-херекселдерни болгаш соодукчуну садып алганының дугайында документилерни дужаап, 1 млн. 5 муң 500 рубльди эгиттирип алган. 
Көдээ ажыл-агый херег­лек­чилериниң «Ногаан» кооперативи 2007 чылда тургус­тунган. Кооперативтиң кол сорулгаларының бирээзи – үлет­пүр хевириниң балык тывыжын чорудары болгаш балык продукциязын болбаазырадыры. Чылдың-на 40-42 тонна балык тывыжын чорудары-биле чөпшээрелди алгаш, хүлээлгезин ак сеткилдиг күүседип турар улус. Кооперативтиң удуртукчузу Сергей Михайлович 186815 рубль өртектиг «B0kc HGX 34b 380-4c» маркалыг компрессорну садып алган дугайында документилерни дужаа­ган. Ынчангаш кооперативтиң чарыгдалдарының кезик-чамдыызы болур 93407 рубльди күрүнеден субсидия акшазы кылдыр эгиткен.
«Партнер» КХН-ниң ажыл-чорудулгазының кол угланыыш­кыннарының бирээзи – балык тывыжы болгаш балык продукцияларын болбаазырадыры, балыкты үүрмектеп садып сайгарары. Ниитилел бодунуң акша-көпееэ-биле ниитизи-биле 487500 рубль түңге «ИСО-20DC» маркалыг контейнерни, Gladiator AIR E380 деп хемени болгаш хеме моторун садып алган дугайында документилерни дужаап, чарыгдалдарының чартыы 243750 рубльди күрүнеден төлеттирип алган. 
Ниитизи-биле түңнеп чугаа­лаарга, балык ажыл-агыйын хөгжүдүп, балык тывыжын чорудуп турар сайгарлыкчыларга 1 млн 855 муң 407 рубльге субсидия акшазын төлээн.
Оон аңгыда бо чылдың март айда балык тывыжын чорудуп турар кооперативтер, ажыл-агыйлар, хууда бүдүрүлгелер ортузунга Тываның балык-биле байлак девискээрлеринге балык тывыжын чорудар эрге дээш мөөрейни эрттир­дивис. Түңнелинде “Парт­нер” КХН, көдээ ажыл-агый хереглекчилериниң “Ногаан” кооперативи, федералдыг эдип-чазаар албан чериниң №2 күш-ажыл колониязы, А.А. Тюлюштүң хууда бүдүрүлгези Саян-Шушенск суг шыгжамырынга, И.У. Ичин-Норбунуң хууда бүдүрүлгези Тожунуң Нойон-Хөлге, “Багульник” КХН Тожунуң Кара-Хөлге, көдээ ажыл-агыйның “Сумбер-Уула” кооперативи Барыын-Хемчик кожуунда Куп-Хөлге балык тывыжын чорудар эргени алган.
–Тывага балык ажыл-агыйын хөгжүдери-биле Тыва Республиканың Чазаа, Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы тодаргай хемчеглерни ап, ажылдарны кылып турар дээрзин билип алдывыс. Чугаавысты төндүрүп олура, мындыг айтырыгга кысказы-биле харыылаптар силер бе.   Республикага балык ажыл-агыйының адырын сайзырадып, ажыктыын бедидериниң кол угланыышкыннарын канчаар көрүп турар силер?
– Республикага балык ажыл-агыйын сайзырадыры-биле бир дугаарында ап чорудар хемчег болза, Улуг-Хемниң суг шыгжамырларында болгаш хөлдерниң үнелиг балыктарынга немей үлетпүрге чиг-эт болур балыктарны элбээ-биле саткаш, ол суг­ларга салып, өстүргеш, чоннуң иштики хереглелин хандырар;
– балык тывыжын чорудуп турар болгаш балык өстүрүп турар ажыл-агыйларга, бүдүрүл­гелерге, хуу сайгарлыкчыларга күрүне деткимчезин көргүзер;
– балык болбаазырадыр, балык эъдинден янзы-бүрү продукция бүдүрер биче заводтарны болгаш цехтерни чээли аргазы-биле болгаш инвестиция акша-хөреңгизи-биле тудар;
– балык ажыл-агыйларының болгаш балык  болбаазырадыр бүдүрүлгелерниң материал-техниктиг хандырылгазын экижидип, балык бүдүрүлгелеринге бедик технологтуг дериг-херекселдерни шиңгээдип алыр;
– балык ажыл-агыйларынга тускай эртемниглерни, тодаргайлаарга, ортумак болгаш дээ­ди эртемниг ихтиологтарны белеткээр.
– Тыва чуртувуска балык ажыл-агыйын хөгжүдер талазы-биле силерниң бурунгаар көрүжүңер, сорулгаларыңар бүдүп-ле турзунам! “Шын” солуннуң аалчызы болуп кээп, интервью бергениңер дээш, четтирдивис!

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.