1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОЛХОЗ ДАРГАЛАРЫ

ТАР-ның ССРЭ-ге каттышканының 70 чылынга

Колхозтар

Тыва Арат Республика 1944 чылда  ССРЭ-ге каттыжып, РСФСР-ниң составында автономнуг область апарган соонда, Тываның көдээ ажыл-агыйын калбаа-биле коллективизастаары шуудаан. 1948-1949 чылдарда Тыва автономнуг областың чер ажылдыг төп районнарының МЧАЭ-лери (мал, чер ажылының эштежилгелери) көдээ ажыл-агый артелиниң уставын хүлээп ап, коллективтиг ажыл-агыйлар – колхозтар болу бергилээн. 1949 чылдан эгелеп мал ажылдыг районнарның көшкүн араттарын калбаа-биле колхозташтырган. Колхозчулар сууржуң амыдыралче шилчээн.

Колхоз тургузуу Тываның көдээ ажыл-агыйын депшилгелиг, езулуг-ла коллективтиг хевирже киирген, демниг ажылдың бедик үре-түңнелдиин, ачы-кедилиин чонга ылаптыг бүзүреткен. Колхозтарын күрүне ажыл-агыйы кылдыр  тургускан, күрүне акшаландырган, 1960 чылга чедир Тывага 4 санныг турган госхозтар ышкаш эвес, бодунуң күш-шыдалының шаа-биле бот-башкартынар, бот-хандыртынар ажыл-агыйлар бооп турган. Олар тарылга ажылынга МТС (машина-трактор станциязы) деп күрүне организациязының тракторларын ажыглап, хөлезинин күрүнеге продукция дужаары-биле төлеп турганнар. А кажан МТС-терниң  тракторларын, техниказын колхозтарга садыпканда, колхозчу  механизаторлар көвүдээн. Техникалыг апарган ортумак колхоз 4-5 муң гектар тарылга шөлдерлиг, тараа дүжүдүн ажаап шыгжаар делгем шаңнар-аңмаарларлыг апарган. Гектар бүрүзүнден он-он центнер тараа дүжүдүн ап турган колхозтар турган. Чер ажылының хөгжээниниң ачызында колхозтар мал ажылының чем-суурун быжыктырып, мал-маганның баш санын аажок көвүдеткен. Тараажы бригадалардан аңгыда, картофель, ногаа өстүрер бригадаларлыг, хаван, куш фермаларлыг болу бергилээн. Чоорту колхозтарның сүт-бараан фермалары механизастаттынгылаан. Барык 30 чылдар туруп, сайзырап келген колхозтар чүгле колхозчуларның амыдыралын тодуг-догаа болдурган эвес, девискээринге тургустунганы сумунуң ниити социалдыг сайзыралын хандырган, ооң бүгү чонунуң амыдыралының деңнелин бедиткен.

Ындыг турган колхозтарны эрткен вектиң 60-70 чылдарында күрүне ажыл-агыйлары – совхозтар (совет ажыл-агыйлар) кылдыр эде организастаан. Ол чорук күрүнеден улуг деткимче болган-даа болза, кижилерниң коллективтиг ажылга хамаарылгазын, хууда харыысалгазын сулараткан. Чүгле боттарының демниг ижинге ынанып, бот-башкартынып, коллективтиг өнчү ажыглалының, демниг иштиң түңнелдерин туда санап, орулга-карылганы соңгуп алыры ревизия комиссиязы дамчыштыр хыналдага тудуп турган колхоз кежигүннери хүнүнде хөлезилеттинген ажылчыннар болу берген. Олар ниити ажыл-херек дээш харыысалгазын кошкаткан. Чамдыызы бедик турган ажыл-ишчи идепкейин, ээ-харыысалгалыг туружун оскунган, кылган ажылының шынарынга, үре-түңнелинге сонуургалын чидирип, ат чодуп-даа  ажылдаарга «күрүне төлээр», «күрүне шыдаар!» дээн азыраттырар хөөнге алыскан.

Даргалар

Колхозтар нептереп, быжыгып турган чылдарда колхозчуларның боттарының аразындан шилиттинген-даа, партия-чазактың болгаш бодунуң чүрээниң кыйгызы-биле-даа көдээ чон эвилелдээн, демниг ажыл-иштиң билдилиг организакчылары кылдыр тыва чон аразындан шылгарап үнгүлээн колхоз даргалары эвээш эвес. Олар коллективтиг удуртулганың, демократияның принциптерин шыңгыы сагывышаан, колхоз баштаар черин чылдан-чылче улаштыр удуртуп чорааш, Тывага көдээ ажыл-агый хөгжүлдезинге улуг үлүүн катканнар. Олар дүжүметсивейн, менээргенип сыңзывайн, биче сеткилдиг, бөдүүн чаңын салбайн, хамыкты мурнай чонну хүндүлеп, ооң көргүскени улуг идегелин бадыткаарын ыдыктыг херээ деп санап чорааннар.

Аныяк чораан шаамда улуг назылыг улустуң ындыг даргаларны утпайн, чаагай сеткил-биле сактып оргулаан чугааларын каш-даа катап, каш-даа черлерге дыңнаан мен. Чүгле Хемчик унун ап көөрге безин: Бай-Тайгага — Хертек Кудурукпайның, Барыын-Хемчикке, Чөөн-Хемчикке — Александр Шаалының дугайын, Чөөн-Хемчиктиң Чыргакыга — Монгуш Доржулдайның,  Хорум-Дагга — Ондар Төгүстүң, Бажың-Алаакка — Монгуш Доктугунуң, Иймеге — Ондар Дүдерааның, Сүт-Хөлдүң Ишкинге Николай Найдыңның дугайын улус-чон дыка чылыг сактып арткан, оларның ачы-буянныг ажыл-херээн кожуун-сумуларның төөгүзү-биле холбаар боор чорду. Хемчик унундан шала дашкаар ап көөрге – Ийи-Талга, Чаатыга, Кунгуртугга, Мугур-Аксынга, Кара-Хөлге колхозтар даргалап каапкан Богадыр Кошкар-оол болза, дөрт  кожууннарның көдээ ажыл-агыйының хөгжүлдезинге үлүүн салган кижи болду. Өвүрге  «Совет Тываның 5 чылы» колхозту, Чаа-Хөлге «Найырал», Ленин аттыг колхозтарны даргалаан Михаил Чамбал-оол ийи кожууннуң  көдээ ажыл-агыйының хөгжүлдезинге үлүүн киирген.

Олар ышкаш өске-даа колхоз даргалары кожуун бүрүзүнге тыва чон аразындан шылгарап үнгүлээн болбайн аан.  Оларның организакчы талантызының, чөптүг шиитпирлииниң, хуу эрге-ажыын артынга каггаш, чоннуң эрге-ажыын хамыкты мурнады бодаан карак кызыл, чыдындыш билбес ажылгырының, биче сеткилдии-биле онзагайланчак аажы-чаңының дугайында чугаалар чүгле үе-чергежилериниң аразынга тараан эвес, дараазындагы салгалдарның аразынга дамчып кээп, артканын херечилээр сактыышкыннар арбын-на боор. Мен чүгле дөрт дарганың дугайында дыңнаанымны, билиримни  бижип көрейн.

Кудурукпай дарга

Чаагай ат-алдары, чавыс сеткилдиг аажы-чаңы чоннуң сактыышкыннарында артып калган колхоз даргаларының бирээзи –  Хертек Чүдекеевич Кудурукпай.

Чалыы назынында хөй-ниити ажылын Бай-Тайганың Хөл (амгы Бай-Тал) сумузунга АРЭ (Аныяктарның революстуг эвилели) комитединиң секретарының хүлээлгезинден эгелээш, партия райкомунуң ажылдакчызынга чедир депшээн. Бай-Тайга районуң Шуй сумузунга  организастаттынган «Мурнакчы» колхозту барып даргалай бергеш, ол ажыл-агыйны, адынга бадыткады, Тыва автономнуг областа мурнакчы колхоз кылдыр хөгжүткен, колхозчуларны сууржуң амыдыралче өске колхозтардан мурнады шилчиткен, колхозчуларның ажылдаан күш-хүнүнге онааштыр төлевирни эң бедик болдурган. Ооң 18 чыл улаштыр даргалааны «Мурнакчы» Тыва АССР-ниң эң шыырак колхозтарының санында миллионер колхоз апарып,  беш чүзүн малының хөй коданнарынга немештир  хаван, куш фермаларлыг турган.

Колхоз ажыл-херээнден аңгыда, чурт-суму чонунуң амыдыралының байдалы, назыдап кырааннар, өскүс-чавыстар дугайында сагыш човаашкын Кудурукпай дарганың сеткилинден кезээде дүшпес чораан. Ажыл-херекчи шиитпир хүлээп алырда, колхоз уставын ыдыктыг сагыырындан аңгыда, чоннуң күзел-саналын, ниити шиитпирин хоойлу болдуруп чораан.

Кудурукпай дугайында чон аразында арткан эвээш эвес солун чугааларның бирээзин чеченжиткен хевирге «Ээлчег» деп адавышаан бижиирге мындыг.

Ээлчег

Бедик даглар аразы-биле шапкынналып баткаш, чер оргузунга кээп оожумназа-даа, теректерлиг, чыраа-талдарлыг, чодурааларлыг арыг ишти-биле кашпагай саарлып аккан хем унун дургаар шөйлү берген, колдуунда чаңгыс узун кудумчулуг суурнуң алдыы ужунда колхоз конторазының чанынга эртенги ажыл хувалдаазы эрте бергенде, чиик машина халдып келген. Контора даштынга чыглы хона бергилээр колхозчулар хүндеги айтыышкын-даалгалар аайы-биле тарай берген-даа болза, аразында чугаазын доозуп тургаш саадай берген каш кижиниң кичээнгейи машинада барган. Хар шыгы эрээш, кургап калган үе болганындан машинаның кырын куу доозун шыпканы ооң ырактан келгенин  илезиткен.

Машинадан үнүп келгилээн ийи дарганың бирээзин – кожуун төвүнден бо-ла келгилеп каап турар аныяк дарганы улус танаан. Өскезин – ортумак назы ажа берген хире, арганзымаар, шилгедек, арнында аар ышкаш карак шилдерлиг, аян-шинчизинден эргезиниң элээн улуу илдең көстүр дарганы төп черден келген-дир деп билгеннер. Ол дарга турган улусту ниити мендилээш, колхоз даргазы Кудурукпайның конторада бар-чогун:

– Хертек Чүдекеевич олур бе? – деп айтырган.

Айтырыгга арай тула бергензиг, ыыт чок турган улустуң бирээзинден харыы дыңналган:

– Хертек Чүдекеевич  өшкү кадара берген.

Харыы алган дарганың аксы аазаттына хона берген соонда, бажы турган улустуң талазындан ону үдеп чорууру кожуун төлээзиниң талазынче, оон катап-ла улус талазынче далаштыг ээртилеңнээн, көрүштери чидиглени берген карактары улгаттырар шилдер ындында улам сүртенчиг ышкаш  апаргылаан.

–  Кажан?!  Кым  шиитпирлээн? – деп чиңге, чидиг үн-биле, барык-ла алгыра аарак, айтырган.

– Ниити хурал – деп, турганнарның бирээзинден харыы дыңналган.

Кыска харыы алган дарга контораже кире халыырга, үдеп чорааны дарга шымдай-ла ооң соонче далажыпкан.

Каш-ла минута болганда контора эжиинден карак шилдиг дарга, ооң соондан барык туттунар чыгыы эшкедээн кожуун төлээзи биле колхоз бухгалтери Күнзең маңнашпышаан, тайылбырлар бээрин кызыдып, үне халчып келгеннер. Бухгалтерниң чугаазындан: «Ниити хуралдың шиитпиринге чагыртыр мен дээш хоржок кижи дийин» —  дээни дыңналган. Турган улус төп черден келген  даргага утказы чедир билдинмес, кыска харыы берипкеннерин ам-на билип каапкан. Оларның мурнунда турган аныяк херээжен чугаалай каапкан:

— Дарга бөгүн өшкү кадарар ээлчээн  эрттире берген.

Ол тайылбырны демги дарга анчыгзынган хевирлиг дыңнааш:

–Партком секретарының бажыңы кайдал? – деп айтырарга кожуун төлээзи шымдай-ла:

 – Мен билир мен, дарга – дээш, машинаның мурнуку эжиин ажыдып берген.

Машина хөделген соонда, орук довураан бурулады кудумчуну дургаар халдып өскээн.

(Уланчылыг).

Манзыла Содунам.

Кызыл хоорай.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.