1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОЛХОЗ ДАРГАЛАРЫ

Богадыр Кошкар-оолдуң кара угаан-биле бодап, төлевилеп, чонну демнештирер болгаш ажыл-агыйжы аргалар-биле кыска хуусааларда кылдыртканы оруктар, көвүрүглер, буга-сумун тудуг­ларын тускайлаттынгылаан организацияларга шин­чиледип, төлевиледип, бадылаттырып, күрүне хөреңгизинден саң-хөө дилеп тургаш туттуруп-кылдырткан чүве болза, та чеже миллион­нар түңнүг хөреңги, та че­же чылдар хе­рек турду ыйнаан! Ол үелерде чоннуң ажыл кылырда, бир дугаарында чүг-    ле ботка ажык-кончаалыын бодавайн, ниитилелге эчис ачылыын бодап, күжүн демнештиреринге идепкейи кайгамчык бедик турган-дыр ийин. Езулуг удуртукчу кижиниң ол бедик идепкейи, херек  апарган үезинде көдүрүп,  удуртуп-башкарып билир турганы-дыр ийин!

Төгүс дарга

Эрткен вектиң 60-70 чылдарында көдээ ажыл-агый адырынга ажылдап чораан үелеримде чамдыызын көрүп, танып ап чорааным колхоз даргаларының дугайында дыңнаан, билген, көргенимни сактып оргаш база-ла колхоз даргалап чораан, чон аразынга Төгүс-дарга диртип арткан катым Ондар Амырбитович Төгүс- түң дугайын билип, дыңнаанымны биживейн барып шыдавас-тыр мен.

Ондар Төгүс 1912 чылда төрүттүнген. ТАР үезинде Кызылдың өөредилге комбинадынга агрономнар курузун доозуп алгаш, 1934 чылда Чөөн-Хемчик кожуун­нуң Теве-Хая суурга организастаттынган көдээ ажыл-агыйның дуржулга станция­зынга метеорологтап, 1941-1945 чылдарда Көдээ ажыл-агый яамызының Кызыл хоорай чанында агаар шинчилээр станцияга метеорологтап ажылдаан. ТАР хамаатызы Төгүс дайын чылдарында ССРЭ хамаатылары специалистер аразынга, а Тыва РСФСР-ниң автономнуг облазы апарган соонда, орус өөрлери-биле улам эп-найыралдажып, кады ажылдаан. Ол үеде чамдык улус Төгүстүң мергежилин «агаар­ном» дээр-даа турган. Ону баштайгы тыва метеоролог деп болур. 1946 чылда Ондар Төгүс төрээн хеми Хөндергейниң аксы – Теве-Хаяда дуржулга станциязынга катап кээп ажылдай берген(Дуржулга станциязы 1960 чылдарның эгезинде Таңды кожууннуң Хадылыг суурже көжүртүнген).

1955 чылда «үженмуңчулар» санынга СЭКП-ниң Чөөн-Хемчик райкомунуң инспектору Ондар Төгүс биле Чөөн-Хемчик райкүүскомунуң ажылдакчызы Монгуш Доктугу база киргеннер. Доктугу биле Төгүстү районнуң Чадаана сумузунда, Бажың-Алаак суурда төптүг «Искра» колхозтуң даргазы биле агроному кылдыр чоргускан.  1957 чылда Төгүстү Хорум-Даг сумуда Жданов аттыг колхозтуң ажыл-херээн сегидери-биле даргаладып чоруткан. Ол колхозту дөрт  чыл удуртуп келгеш, мал ажылы-биле катай  чер ажылын сайзырадып тургаш,  амыдыралды байыдып болурун Төгүс чонга бүзүреткен. Колхоз Ак-Хая ховузундан, Чыргакы аксындан тараа дүжүдүн элбээ-биле ажаап ап, күрүнеге садып турар апарган. Ногаа, картофель өстүрерин элбеткен. Тараа-дүжүт элбээниниң ачызында колхоз төвү Хорум-Даг суурнуң чурттакчылары, чүгле бода, шээр мал эвес,  хаваннар, дагааларны көвүдеди азырап турар апарган. Төгүс дарга, алыс агроном кижи болгаш, чамдык улустуң көрбээни арбузту безин эңдере өстүртүп, колхоз складынга сыңышпааже ажааттырып турган.

Канчаар ажылдап чораанының дугайын катым Төгүс чүгле каксы чугаалагылаар, чедиишкиннериниң дугайын мактанмас кижи чораан. Ооң дугайында сонуургааным чугааларны кады ажылдап чорааны эштеринден дыңнагылаан мен. Чадаана хоорай чанында Хайыракан суурда төптүг СЭКП-ниң XXII съезди­зи аттыг совхозка инженерлеп ажылдап турган эжи Чавыдак (баштайгы тыва трактористерниң бирээзи, сөзүн С.К.Тока чогааткан, ам-даа «Тыва» ансамбль күүседип турар ырда кирген, ат-сураглыг Кара-оол Сандакович Чавыдак) бир мындыг солун чүве чугаа­лаан:

Төгүс Хорум-Дагга колхоз даргалап тургаш, Кызылга хуралдап барган. Шагда-ла таныжары Цевменко сайыт (Тыва автономнуг областың көдээ ажыл-агый эргелелиниң 1948-1952, 1956-1959 чылдарда начальниги Иван Игнатьевич Цевменко) хурал соонда Төгүстү кабинединче чалааш, ажыл-хе­рээн айтырып хөөрешкен. «Чүү эң берге бооп-тур?» — деп айтырарга: «Дүн-хүн чок аът кырынга чорууру берге-дир» – дээн. Цевменко дарга, ылап берге херек-тир дээш, бодунуң шала  эргижирей берген чиик машиназын эжи Төгүске айтып бергеш:

– Кызылдан чолаачыдан тыпкаш, алгаш бар – дээн.

Төгүс четтиргенин өөрүшкүлүг илереткеш, чазак автопарыгында чолаачылап турар, кады ойнап-өскен эжи Сос­кур-оол Ондарга (баштайгы мал эмчилериниң бирээзи, чогаалчы Феликс Сеглеңмейниң алышкызы) маңнап чеде бергеш, чү­вениң ужурун хөөрээш, машинаны Хорум-Дагга чедирип бээрин дилээн. Эжи чөпшээрешкеш, шөлээ дилеп алган. Эжишкилер ол хевээр чарылбаан: Сос­кур-оол өг-бүлезин өскен чуртунга көжү­рүп эккеп алган, а кажан Төгүс  «Искра» колхозка баарга база аңаа барып, механиктеп ажылдай берген.

«Хорум-Даг» колхозтуң даргазы тус­кай чиик машиналыг, тускай чолаачылыг чоруп турар апаарга, кожуун даргазы Дилгижек ооң машиназын бодунуң элээн­ эргижирээн машиназынга орнаарын дилеп туруп берген. Төгүс кезек бодангаш, чүгле чүък машиназынга орнап болурун чугаалаан. Кожуун даргазы кижи чүү боор, чүък машиназын тып эккелген. Колхоз ажылынга эң херектиг чүък машиназын Төгүс  чиик машина-биле ын­чаар орнап алган.

– Төгүс «Хорум-Даг» колхозту сегидип каарга, «Искра» колхозта эжи Док­­тугу ону дедир алымнап, кожуун дар­газының кулаан уюктадып туруп берген  түңнелинде, Төгүс «Искра» колхозка катап чедип кээп, агрономнай берген – деп,  СЭКП-ниң XXII съездизи аттыг совхозтуң директору Бичен-оол (фронтучу, шериг албанындан халашкаш, Барыын-Хемчик кожууннуң Советтиг Тываның 5 чылы аттыг колхозту даргалаан, ооң соонда СЭКП-ниң XXII съездизи аттыг совхозту пенсияже   үнгү­же удурткан Тимофей Күзечиевич Пичен-оол) чугаалаар чүве.

Доктугу биле Төгүс эжишкилерниң удуртуп-баштап турганы «Искра» колхоз алдан чылдарда сайзыраңгай чер ажылдыг, тарылгазының шөлдери дөрт муң гектар чедип турар, Чөөн-Хемчик районда мурнакчы, Тыва АССР-де ат-сураглыг ажыл-агый апарган.  Ондар Төгүс ол колхозка агрономнап, Бажың-Алаак суурга чурттап тургаш, суур үстүнге тургустунган метеостанция пунктузун хайгааралга ап, ооң приборларының көргүзүглерин хүн бүрүде тускай майыкка киир бижип, доктааттынган хүннерде Кызылда метеостанцияже телефон-биле дамчыдып турган. Хайгааралдар ооң агроном ажылынга дорту-биле дыка ажыктыг бооп турганын демдеглеп, чугаалаар кижи чү-ве. 

Кажан 1966 чылда дипломнуг агроном, Злыгостев деп орус оол «Искра»  колхозка айтыышкын-бижиктиг чедип кээр­ге, Төгүс хову ажылының (тараажыларның) бригадири болу берген. Аныяк агрономга эргелерин дамчыдып бээри-биле кызыгаарлаттынмайн, ону кайыын-бээр­ эдертип, практиктиг ажылга дадыктырып, тыва механизаторлар-биле болгаш тус черниң чону-биле чоокшулаштырып, боттуң кижизи болгужеге чедир аңаа дузалашкан. Ол дугайын таныжым апарган, ужуражы бергенивисте кызып-кызып тывалап чугаалагылаар Ю.М.Злыгостев, мени Төгүстүң күдээзи деп билип кааш, боду хөөрээн чүве. «Искра» колхозтуң   үндезилекчилери хоочуннардан Монгуш Севилбааны, Монгуш Мунияны, Ооржак Энчек-Кулакты адагылап, катым Төгүстү практиктиг дуржулгазы байлак агроном деп, Таңдының Хадылыг суурда Көдээ ажыл-агыйның дуржулга станциязының кол агроному апарган Юрий Михайлович  хүндүлээр чоржук.

Ондар Амырбитовичиниң амыр-дыш чок ажылдап чораанын бодундан эвес, колдуунда кады ажылдап чорааны улус­туң чугааларындан илип алгылаан мен. Чугаалаанда бодунуң дугайында эвес, ажылчы байдалдарның амгы шагныы-биле деңнээр аргажок берге турганын, ынчалза-даа колхозчуларның ажылга кызыл, кежээзин демдеглээр кижи. Колхоз даргазының конторага ажылын сонуургаа­рымга, катыра каапкаш:

– Конторага бухгалтер ажылдаар, а дарга даң бажында аът кажаазынга барып ажыл хуваар, хүннү аът кырынга эрттирер, кежээ конторага кээр болгай, оглум – деп харыылаар кижи. Дарганы сөөртүр чиик машина байтыгай, чүък сөөртүр машиназы безин баштай чок турганын, чүъктерни, МТС-тен хөлезилээн тракторларга кудар керосинни безин аът-терге дажыглаар турганын, дарга болгаш специалистерниң шимченир хөлгези база-ла аът бооп турганын, машина-трактор бажын ашкан мээң үемге хөксүнчүдүр деңнеп, чугаалагы­лаар ийик.

– Аът кырынга кижи хүнзедир-даа могавас, аът чортуп  чорда кум кыннып удуп аар чүве, чүгле кымчы сывының башкы ужун эзер бажынга шашкаш, илбээн билектенген өске ужун аспактааш, сегелге үстүрүп алыр – деп чугаалаар кижи.

Катымны Бажың-Алаак-даа, Хорум-Даг-даа  улузу, ооң ажыл-иш башкарар арга-дуржулгазын, чонга биче сеткилдиг, ээлдек, эп-чөптүг  хамаарылгалыын демдеглеп, Төгүс-дарга деп адап,  хүндүлеп чораанын демдеглеп каайн. Бир-ле катап, пенсионер апарган катымны Хорум-Даг суурда бир аалга чедирип чораан мен. Келгенивис  бажыңга чоок-кавыда улуг назылыг улус, «Төгүс-дарга келген» дижип, сонуургалдыг киргилеп кээп, мендилежип турдулар.  Бир элээн чөнүй берген, караа чүве көрбестээн, улусту чүгле үнүнден таныыр  апарган шуваганчы:

«Төгүс сен бе? – деп айтыргаш, амыр-мендизин, ажы-төлүн айтырып, байыр чедиргеш, — Хорум-Даг чонун тоттуруп каан болгай сен але, оол!» – дээн чүве. Ону дыңнааш, кайгап, сонуур­гап арткан мен ийин. Кижиниң үре-түң-нелдиг ажыл-херээн чон утпайн, үнелеп артканы ол чүве-дир деп билген мен.

Салчак Содунам.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.