1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОЛ РЕДАКТОРЛАР КЛУВУ

КҮРҮНЕЛЕР АРАЗЫНДА ДЕҢНЕЛДИГ АЙТЫРЫГ
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол Кол редакторлар клувунуң хуралынга республиканың массалыг информация чепсектериниң төлээлери-биле ужурашкан. Чугаа­лажыышкынның кол темазы Рес­публика Баштыңының идепкейлиг киришкени Чөөн чүктүң экономиктиг шуулганының түңнелдеринге хамаа­рышкан.
«Кызыл – Курагино» демир-орук төлевилелиниң салым-чолунуң дуга­йында «Тувинская правда» солуннуң кол редактору Роман Тас-оол сонуургап, федералдыг яамылар болгаш ведомстволарда төлевилелди сайгарып турар деп чугааларга бүзүреп болур бе дээрзин ылавылап айтырган. 
Айтырыгга харыылап тура, Шолбан Кара-оол болуушкунну мурнатпайн, ындыг шыңгыы болгаш нарын айтырыгларга кезээде мерген болурун биле бергенин илереткен. Ындыг-даа болза төлевилел албан боттаныр, ол күрүнелер аразында айтырыг апарган деп дыңнаткан.  
«Кызыл – Курагино» демир-орук төлевилелинге сонуургал көңгүс өске апарган. Чүнү-даа геополитиктиг сонуургалдарны барымдаалап, чурттар аразының харылзааларының хөй талалыын таварыштыр сайгарып көөр. Бо төлевилел Россия Федерациязының чүгле ийи-бир регионунга хамааржыр төлевилел эвес. Ам бо үеде күрүнелер аразының инфраструктура сонуургалы дээш демисели чоруп турар. Чажырбас мен, адааннажылга, чижилге бар. Транссибтиң шыдаптарынга чамдык эштер чигзинип турар. Регионда аңаа салдар чедирер арга-хевирлер чок болганындан бо талазы-биле дыка ханылаан херээвис чок, ынчангаш хора чедирбези – бистиң талавыстан кол чүве ол. Төлевилелди идепкейлии-биле камгалап ап турар дээрзин билир силер. Күрүнениң сонуургалындан көөр чүве болза, «Кызыл — Курагино» төлевилел чүгле Тыва Республиканың минералдыг чиг эт баазазы-биле холбаалыг эвес, а калбак төлевилел-дир».  
Тыва Республиканың девискээрин таварыштыр демир-орукту чорудары, көңгүс өске экономиктиг өзүлдени бээр дээрзин Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол демдеглээн. Ынчангаш эрге-чагырганың күрүне органнарында чогуур адырның төлээлери-биле чугааны чорудары-биле, Республика Баштыңы бо чоокку үеде КУР-га албан езузунуң ужуражылгазынга барып киржир.
АЛТАЙ БОЛГАШ НОВОСИБИРСК ОБЛАЗЫНЧЕ
 ЭҢ КЫСКА ОРУК
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол барыын Тываның чурттакчыларынга Алтай болгаш Новосибирск облазынче эң кыска транспорт оруун дилеп, тып турар.
«Тыва» КТРК-ның директору Анд­рей Чымба оруктар тудуунуң талазы-биле сонуургап айтырган:
– Чайын Мөңгүн-Тайгага чораан үеңерде Силерниң хууда блогуңарга Алтай Республиказында Кош-Агач уунче тыттырган чурук салдынган. Бо талазынче орукту туткан болза деп адаанда бижээн болдуңар. Ол дээрге улуг угланыышкын дээрзин билир бис. Ол ышкаш М-54 федералдыг орукту республиканың барыын талазынче угландырганы-биле Ак-Довурак – Абаза оруунуң байдалының дугайында кижилер болганчок айтырып турар апарган. Регионнар аразының харылзаазын болгаш чоок кожа чыдар регионнар-биле чижилгени барымдаалап, Мөңгүн-Тайга (Тыва) – Кош-Агач (Алтай Республика) болгаш Ак-Довурак (Тыва) – Абаза (Хакасия) бо ийи оруктуң сайзырап болурунуң аргазы бар бе?
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол:
– Бо хүнде чаа-чаа оруктарны тудуп кылганы-биле, Росавтодорнуң бюджет акшаландырыышкынының хемчээлин улгаттырып алыр аргалыг бис. Ол критерийлерге дүүштүр ажылды кылып күүсеткен регионнарны акшаландырып турар. Чи­жээлээрге, Бии-Хем кожуунда сыын өстүрер ажыл-агыйже чаа орукту кылган. Ону ажыглалче кииргени шак ындыг хемчээлге азы оон-даа хөй хемчээлдиг федералдыг акша-хөреңгини алыр деп санап болур. Ынчангаш чаа оруктарны тударынга кичээнгей улуг. Чедери берге Тере-Хөл кожууннуң чурттакчылары хомудап, сыын ажыл-агыйынче орук тударының орнунга бистиң уувусче орукту кылзын деп чугаалап болурлар. Ол талазы-биле олар шын болур. Ындыг-даа болза Тере-Хөлче орук регионалдыг эрге-байдалдыг болгаш, чаа оруктарның даңзызынче кирбейн турар. 
Дус-Хөлге чедир асфальтылыг чаа орукту кылгаш, элээн акша-хөреңгини камнап алыр аргалыг болдувус, ол-ла акшаларны сыын ажыл-агыйынче чоруткан бис. Дус-Хөл биле сыын ажыл-агыйы – ажыл-агыйжы субъектилер, инвестиция­лар киириштиргени оларның акшаландырыышкынын улгаттырар база турисчи сонуургалды күштелдирер. Барымдаазы ында-дыр ийин.
Экономиктиг хөгжүлде талазы-биле республикага дорт хамааржыр оруктар дугайында шын чугааладыңар.
Бир эвес бис Ак-Довурактан Абазаже угланган эки шынарлыг оруктуг болзувусса, Тываның барыын талазы сайзыраар. Бо хүнде автомобиль оруунуң ол участоктары озал-ондактыг болуп турар, ол оруктарга пассажирлер аргыштырылгазын кызыгаарлаан, автобустар аймаа шуут аргыжар аргажок. Көвүрүглер колдуу аварийлиг байдалда, оларның дөртүн дүрген септээр ужурлуг. Хакасияның Баштыңы Виктор Михайлович Зимин-биле ол регионнуң талазындан ол орукту акшаландырарының айтырыынга хамаарыштыр чугааны кылып тур мен. Чүге дизе Моолче кывар-чаар материалдар сөөртүп турар хакас сайгарлыкчылар колдуунда ол орукту ажыглап турар болгай. Мээң бодалым-биле чугааны кылыр чылдагаан бар-дыр.
Ак-Довурак – Абаза оруу-биле ажылдаар кылдыр, ооң байдалын экижидери-биле инвестицияларны дилеп тыварын бистиң Транспорт яамызынга болгаш Тываавтодорга даастым. Олар амдыызында көдээ черлерде оруктарже кичээнгейни салып турар. Чижээ­лээрге, бо хүнде Барыын-Хемчик кожуунда Кызыл-Мажалык биле Эрги-Барлык суурларның аразында чаа асфальт оруун кылып турар. Ол дээрге тус черниң чурттакчыларының шагдагы-ла дилээ-дир.
Чаа оруктарны кылып турбуже, шынары баксырап болур эрги оруктарны база утпазы чугула. Ынчангаш тодаргай план болгаш санаашкын херек.
Республиканың Орук фондузунда 800 миллион рубль бар. Ындыг-ла көвей эвес акша. М-54 федералдыг орукту Кызыл – Ча­даана – Хандагайты уунче өскерткени-биле элээн көвей акша-хөреңги камнап алдынган.
Ол чугула болуушкунга холбаштыр бистиң республиканың амыдыралынга Тываның Мөңгүн-Тайга кожуунун таварыштыр Алтай Республиканың Кош-Агач суу­рунче чедер орук сонуургалдыг бооп болур. Орук ажылдакчылары ооң төлевилелинге хамаарышкан айтырыгларны чорудуп, ооң өртээн санап үндүрүп эгелээн.
Ол девискээр дески эвес, тайга-таскыл, даглыг чер болгаш ынаар чедери берге болганы тудуг ажылдарын чорударын нарыыдадып турар, ынчалза-даа ол биске ажыктыг болгаш солун угланыышкын-дыр. Мөңгүн-Тайга болгаш Өвүр кожууннарның чурттакчыларынга, харын-даа Тываның барыын кожууннарынга бо дээрге «Ташанта» делегей чергелиг пунктуже, Алтай Рес­публика болгаш Новосибирск облазынче үнер аргалыг улуг магистраль харылзаазының оруу болур. Аңаа 300 хире, харын-даа оон көвей километрни кызырып ап болур. Ынчангаш бо төлевилелди боттандырары күзенчиг. Ол талазы-биле элээн шыңгыы ажылдап турар бис. 
Ол черлерге орук инфраструктуразы Бай-Тайга талазындан Мөңгүн-Тайгаже электри шугумун киирериниң аргазын ажыдар.
Көрүп тур боор силер, күзел күштүг. Силерниң айтырыыңарга харыылап тура, Абазаже орук чугула айтырыгларның бирээзи-дир деп харыылаайн. Наркотиктер саарыкчыларының оруун муңгаштавышаан, амыдыралга ажыктыг кылдыр ол орукту экижидерин күзеп турар бис. Ынчангаш республиканың акша-хөреңгизи-биле полицияга көжүп чоруур пунктуну саткаш, ол участокче чоруттувус. Эки түңнелдер бар.
ТР-ниң Чазааның парлалга албаны.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.