1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОМИССАР ДЕМИР-ООЛ АРТЫНА: "ШЕРИГДЕН БЫЛДААРЫ - КОРТУК ЧОРУК-ТУР"

Тыва чурттуг полковник Демир-оол Артына Якутия Республиканың шериг комиссарынга бо чылдың сентябрьда томуйлатканын мурнунда бижип турган бис. Ол чоокта чаа ЯСИА агентилелинге интервью берген.Ону мында чырыттывыс.
Демир-оол Артына 1962 чылда төрүттүнген. ССРЭ-ниң Чепсектиг Күштеринге шериг албанын эрттиргеш, аңаа шынчы болуп артып калган. Шериг комиссары албан-дужаалды бир дугаарында ол Сүт-Хөл кожуунга эгелээн. Ооң соонда ону Сахалин обласче чоруткан. 
– Шеригже келдириишкин кайы хире чоруп тур?
– План езугаар. Ынчалза-даа чамдык чүүлдер бар. Келдиртип турарларның аразында шеригден былдаарлар-даа бар, шеригже барыксаза-даа кадыының байдалы аңаа таарышпайн турар оолдар база эвээш эвес. Кадыының ындыг байдалын чажырарын оралдажыр чүүлдер бар. Ынчап болбас деп оларга чугаалаксаар мен: шеригде аваң, ачаң чок болдур ийин. Ында байдал нарын, албан-хүлээлге кадыг-берге, ынчангаш кадыы кошкак кижилерниң байдалы чоорту билдинип кээр, чамдыкта аар уржуктуг-даа бооп болур. 
Шеригже баарда, бүгү чүүлдү ылаптап көөр, кадыының дуга­йында шынны чугаалаар херек. 
– Нарын чүүлдер тургулаар бе?
– Якутия Россияның өске регион­нарындан улуг-ла ылгалбайн турар. Кайда-даа кижилер бир дөмей байдалдарда чурттап турар болгай. Девискээр болгаш агаар-бойдус талазы-биле чамдык ылгалдыг чүүлдер бар харын. Ынчалза-даа шиитпирлеттинмес айтырыглар чок дээр­зи билдингир.
– Бо чылын кышты Якутияга бир дугаар уткуур-дур силер. Солун чүнү көрдүңер?
– Шериг кижиниң көрүжүн чугаалаайн. Бо черниң аныяктары кадыкшылынче кичээнгей салбас-тыр. Мода сүрген оолдар болгаш кыстар даартагы хүннү бодавазын эскердим. Амгы үеде 28 градус соок, кыс уруглар кап­рон колготкалыг халчып турар. Ол дээрге организмге аажок багай чүүл-дүр. Тозан чылдарда Тывага Кыдаттан улус эмнээр домчулар кээп чораан чүве. 10 градус  соок турда чиик хеп кеткен кижилер көргеш, «албыстыг чон бе?» деп айтырып турганнар.
Ол черниң агаары өскер­лиичел, кыжын соогу 50 градус чеде бээр, ынчалза-даа соок Якутияда дег үр турбас. 
– Өг-бүлелиг келдиңер ыйнаан, чаңчыгып тур силер бе?
– Мурнунда албан эрттирип турганым Сахалинге байдал моон өске турган, өл-шыгы-даа, агаары-даа. Ийет, мурнунда чаңгыс-даа кээп көрбээним Якутияга баштайгы кышты уткуурум ол. Сахалинде мээң билирим кыш деп чүве чок, ынчангаш чүгле Тыва-биле деңнээр апаар. Кижи чүү-даа чүвеге чаңчыга бээр болгай, ажырбас, өг-бүлем база чаңчыгып тур. 
– Якуттар силерни канчаар уткудулар? 
– Солун болду. Мени саха ки­жи деп бодааш, бодунуң дылынга айтырыглар салырлар. Аңаа харыылап шыдавазымдан эгенир турдум. Словарьжыгаш берип кагдылар, оон эвээш-бичелеп өөренип тур мен. Тыва сөстерге дөмей сөстер эвээш эвес, ынчангаш элээн өөрени бердим. 
Бир таварылга болган. Төөгү-биле холбашкан чугаа кылып орган бис. Тываларның эрги ады Урянхай дээрзин дыңнаттым. Якуттар элдепсинип, бистер база Урянхайлар бис дидилер. Чоннарның төөгүзү солун-на чүве-дир ийин, якуттарның аразынга боттуу кылдыр санаттына бердим. Телевизорга тус черниң дамчыдылгаларын көргеш, бир эвес якут дылга оожум чугаалар болза, утказын билип аптар чордум. 
Ысыахка киржирин, Олонхо деп черде чурттап турар бүгү чоннарның чыыжын четтикпейн манап тур мен.
– Силерни Сергей Шойгу-биле кады өөренип чораан дээри шын бе? Тывада шериг албанынга хамаарылга кандыгыл? 
– Ооң-биле кады өөренмээн мен. Сергей Шойгунуң назы-хары менден улуг, чаңгыс чер-чурттуувус шын. 
Шериг албан-хүлээлгени Тыва­да хүндүлүг хүлээлге деп санап турар, шеригден былдаар чоруктар ховар. Шериг чорбаан кижи-биле чүнү чугаалажыр боор дижир чүве. Погон када­ваан кижини хүндүлевес. 
Ынчангаш шеригден был­даар­ларны кортуктар деп ажыы-биле чугаалаар мен, кыс уруглар безин шериг албанын эрттирип турар болгай. Шеригден былдазыңза-даа, амыдыралдан былдап шыдавас сен деп чүвени ындыг оолдарның билбейн турары чадавас. 
– Россияның амгы үедеги шериге албанының дугайында чүнү чугаалап болур силер? Келир үеде шеригже баар деп турарларга чүнү күзээр силер.
– Амгы үениң шерии, мурнунда чугаалап турганы дег, чүгле ыдыктыг хүлээлге эвес-тир. Ын­да дыка хөй аргалар бар. Чи­жээ, Кыдыккы Соңгу чүкке он чыл шериг эрттирериңерге, бир чылды ийи деп санаар, квартираны дораан бээр. Хамааты кижилерге ипотека безин ап тургаш, ону садып алыры берге болгай. Эртем-билиг чедип алырының, өөренип турда, чиигелделерниң дугайында чугаалаан-даа херээ чок. 
Шериг баарынга баш бурунгаар белеткенир херек дээрзин баш удур чугаалаайн. Эки белеткелдиг болза, ону эки эрттирер. Чамдык кижилер шеригни нарын, берге деп санаар. Сөөлгү үеде «дедовщина» дугайында чугаа безин дыңналбастаан. Улуг кижилерниң бичиизинге хамаа­рылгазы университетке-даа, школага-даа, ажылга-даа бир дөмей болгай.
Шеригден корткан херээ чок. Кадыыңар эки болза, эрттириңер, тааржы берзиңерзе, керээ чаргаш артып каап болур силер. Бодум Моол-биле кызыгаар­лашкак черде турар ырак суур чурттуг кижи мен, кортпадым, хөйнү көрдүм, ажырбас чорду, амыдыралга бодуңарны белеткеп алыңар деп чагыыр-дыр мен.  Кадыыңарны камнаңар, биске кадык-шыырак улус черле херек. 
Николай БОРИСОВ.
Якут-Саха Информация Агентилели.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.