1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОНСТИТУЦИЯ - ЮРИДИКТИГ ЧЕПСЕК

Латин constitution деп сөстен конституция деп сөс укталып тывылган. Ооң утказы «тургузар, тургузуу» дээн. Бир эвес күрүнеге хамаарыштыр алыр болза, күрүне тургузуунуң дуга­йында документ дээни ол.
Күрүнениң конститустуг тургузуунче Россияның оруу берге болгаш ханныг болган. Конституция утка-шынарлыг хевирлиг документилер Россияга эң-не баштай XVIII вектиң бирги чартыында көстүп келген. Ол үениң көскү күрүне ажылдакчызы Дмитрий Михайлович Голыцин ук документилерге даянып, Россияга конститустуг монар­хияны тургузарын 1730 чылда оралдашкан. Император Ан­на Иоанновна ындыг оралда­жыышкынны базып, ооң эгелек­чилерин эриидеп шаажылаан. 1810 чылдарда тыптып келген декабрисчи организациялар база конститустуг российжи күрүнени тургузарын негеп турганнар. Декабристерниң Сенат шөлүнге тура халыышкыны кандыг түңнелдиг болганы төөгүден билдингир болгай.
Николай II хаанның чар­лаа­ны «Күрүне корум-чуру­мун сайзыраңгайжыдар дуга­йын­да» манифезин российжи кон­сти­туцияның ора-сомазы деп болур. 1906 чылда тургустунган бирги Думаның депутаттары бо манифести езулуг конституция кылдыр сайзырадып болур тур­­ган. Ынчалза-даа олар эрге-чагыргага удур туруштуг бол­ганнар. Ооң ажылы шуудап чадап тур­да, Россияга революстуг бо­луушкуннар эгелээн. 
Совет эрге-чагырга Россияга тиилээн соонда 1936 чылга че­дир конституция күрүнеде чок, ооң ажыл-чорудулгазын Бүгү-российжи төп күүсекчи комитет башкарып келген. 1936 чылда бирги совет конституцияны хүлээп алган.
ССРЭ-ниң составында РСФСР-ниң Президентизи Бо­рис Ельцин биле ССРЭ-ниң Президентизи Михаил Гор­бачевтуң аразында поли­тиктиг удур туруушкун күштелип, чуртта ниитилел-политиктиг байдалдың нарыыдаанындан 1991 чылдың август айда ССРЭ буступ дүшкен. Россияда ниитилел-политиктиг байдал улам бергедээн. Россия Федерациязының девискээринге бот-догуннаан хамаарышпас республикалар тургузарының дугайында чугаалар база дың­налы берген. Чижээлээрге, эко­номиктиг күчү талазы-биле элээн шыырак Сибирьге респуб­лика тургузарының дугайында. Чамдык республикалар, чижээ, Тыва Республика боттарының конституцияларын ажылдап кылып эгелээн (РФ-тиң составындан үнер дугайында чүүл Тыва Республиканың чаа Конституция­зынга чок болганын демдеглеп каары чугула). 
Россия Федерациязында ниитилел-политиктиг сандаргай чорукту эрге-чагырганы кырындан куду күштелдирер конституция соксадыр дээрзин Президент Борис Ельцин медереп билгеш, 1993 чылдың июнь 5-те Конституция чөвүлелин тургускан. Россия Федерациязының чаа конституциязын кончуг дүрген ажылдап кылырын Борис Ельцин Конституция чөвүлелинге дааскан. Шынап-ла, чаа конституцияны 6 ай дургузунда ажылдап кылган. Президентиниң эрге-чагыргазын дыка күштелдирген, кырындан куду эргелеп башкарар арганы эрге-чагыргага берген конституция кыска үе дургузунда тургустунган. Ону ажылдап кылырынга янзы-бүрү эртем-билиглиг 1000 ажыг эксперттер болгаш өске-даа специалистер киришкен. Конституцияның төлевилелинге Президент Борис Ельцин боду хууда 15 эдилгени киирген. Россия Федерациязының Президентизин, херек апарганда, чүгле боду шиитпир хүлээп алыр, ооң чарлыы хоойлу боор күрүне баштыңы кылдыр быжыглаан. 
Россия Федерациязының Конституциязы – бистиң күрүне­ниң эң дээди хоойлузун 1993 чылдың декабрь 12-де бүгү чоннуң бадылаашкыны-биле хүлээп алган. Аңаа киришкен хамаатыларның 58,43 хуузу чаа Конституцияны хүлээп алыр дээш, 41,57 хуузу удур бадылаан. 
Конституцияның бир тускай экземплярының даштыкы картын варан деп улуг селескениң кызыл өңнүг кежи-биле шыпкан. Россия Федерациязының сүлдезин мөңгүнден шуткуп куткаш, ол экземплярның картынга чыпшыргаш, «Россияның Конституциязы» деп алдын үжүктер-биле бижип каан. Бо онзагай экземплярны Кремльдиң библиотеказынга камныг кадагалап, Россияның чаа соңгуткан Президентизиниң дүжүлгеге саадаарының езулалын эрттиреринге ону ажыглап турар.
РФ-тиң Конституциязының хүнү декабрь 12-де ооң ужур-утказын чонга тайылбыр­лаар, конститустуг эрге-ажыктарын хамаатылар камгалап билир болзун дээш, РФ-тиң Конституция хүнү-биле холбаштыр хөй хемчеглерни Тыва Республикага ап чорудуп турар. Ол дээрге РФ-тиң Конституциязының хүнүнде Россияның хамаатызының пас­порттарын 14 хар назы четкен оолдар, уругларга тыпсыры, юристерниң хамаатылар-биле ужуражылгаларны эрттирери, оларга юридиктиг ачы-дузаны халаска чедирери, Конституция хүнүнге тураскааткан мөөрейлер, маргылдаалар, кежээлер дээш өске-даа чүүлдер-дир.
Аңгы-аңгы күрүнелерниң конституцияларының төөгүзүн коптарып шинчилеп келген эртемденнерниң бодалы-биле алырга, конституция дээр­ге боттандырары күзенчиг идея. Конституцияда бижээни езугаар ол-ла олчаан хамаатыларның эрге-ажыктарын камгалаптар күрүне эрге-чагыргазы кижи төрелгетенниң төөгүзүнге тур­баан. Чүге дээрге эрге-чагырганы чүгле бодунуң холунга быжыг туткан күрүне баштыңнары, күрүнени эргелеп-башкарарынга тергиидээн бөлүк кижилер (партиялар) конституцияны боттарының эрге-ажыынга дүүштүр тургузар сорулгалыг боор. Ынчалза-даа конституция күрүнеге быжыг эрге-чагырганы тударының кол юридиктиг чепсээ. Ол чок болза, күрүнеге сандаргай ниитилел-политиктиг байдал тыптып, күрүнени буурап дүжеринге чедирип болур. Конституцияны ажылдап кылырының болгаш хүлээп алырының база бир кол сорулгазы – кайы-бир күрүнениң баштыңчызы азы тергиидекчи партия бодунуң кара туразы-биле күрүнени удуртурун болдурбазы, бети дизе, кызыгаарлары.
Шаңгыр-оол Моңгуш,
массалыг информация чеп­сектериниң материалдарын ажыглап белеткээн.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.